TAʼLIM METODLARI VA VOSITALARI

TAʼLIM METODLARI VA VOSITALARI

DTPI, Pedagogika instituti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 2 bosqich

talabasi

Berdimurodova Maftuna

Annatatsiya. Ushbu maqolada taʼlim metodlari haqida maʼlumot berilgan hisoblanadi. Taʼlim metodlarining oʻrganish usullari, vositalari, didaktik metodlar haqida maʼlumot berilgan. Metod soʻzining maʼnosi haqida bayon qilingan. Taʼlim metodlari orqali oʻquvchilarning diqqatini jamlash ularga qanday qilib samarali bilim berish haqida bayon qilingan.

Kalit soʻzlar.Ta`lim metodlari, usullar, bilish faoliyati usullari, ta`lim beruvchi, ta`lim oluvchi, ilm-fan, texnika-texnologiya, o`quv materiali, didaktik xarakter, pedagogik nazariya.

Kirish. Ta`lim jarayonining muvaffaqiyati uning shakligagina emas, balki qoilanilayotgan metodlar samaradorligiga bog`liq bo`lib, u ta`lim nazariyasida asosiy o`rinlardan birini egallaydi. «Metod» — yunoncha «metodos» - «yoi» degan so`zdan paydo bo`lib, u, tadqiq qilish ma`nosini anglatadi. Ta`lim metodi ta`lim jarayonida o`qituvchi va o`quvchilarning aniq maqsadga erishishiga qara-tilgan birgalikdagi faoliyatdir.

Ta`lim metodlari - o`qitishning o`z oldiga qo`ygan maqsadlariga erishish usullarini hamda o`quv materialini nazariy va amaliy yo`naltirish yo`llarini anglatadi. Metodlar bir qancha asosiy guruhlardan iborat bo`lib, ularning har biri o`z navbatida kichik guruhlar va ularga kiruvchi alohida metodlarga bo`linadi.

O`quv-biluv faoliyatini tashkil qilish va amalga oshirish jarayonining o`zi esa axborot uzatish, qabul qilish, anglash va o`quv axborotlarini esda saqlashni hamda olinadigan bilim va ko`nikmalarni amaliyotda qo`llay olishni nazarda tutishni hisob-ga olsak:

-birinchi guruh metodlariga so`z orqali axborotni uzatish va eshitish orqali qabul qilish metodlari og`zaki metodlar; hikoya, ma`ruza, suhbat va boshqalar;

-ikkinchi guruh metodlariga o`quv axborotlarini ko`rgazmali uzatish va ko`rish orqali qabul qilish metodlari - ko`rgazmali metodlar: tasviriy, namoyish qilish va boshqalar;

-uchunchi guruh metodlariga o`quv axborotini amaliy mehnat harakatlari orqali berish (amaliy metodlar, mashqlar, laboratoriya tajribalari, mehnat harakatlari va boshqalar) kiradi.

Ta`lim mеtodlari tarkiban o`qitish mеtodlari va o`qish mеtodlaridan iborat. O`qituvchi bilimlarni Og`zaki bayon etsa, bolalar uni tinglaydi; o`qituvchi mustaqil ish topshirsa, o`quvchilar bajarishadi. Bilimlarni Og`zaki bayon etish, mustaqil ishlash kabilar o`qitish mеtodlari bo`lib, ular vositasida didaktik vazifalar (bilimlarni o`rganish, mustahkamlash, takrorlash va sh.k) hal etiladi. O`quv-tarbiya jarayonida ta`lim mеtodlarining samaradorligini oshirish maqsadida o`qitish va o`qish mеtodlari majmuasidan foydalaniladi.

Masalan, ma`ruza mеtodi tarkiban o`qituvshining o`rganilayottan mavzuni mantiqiy izchillikka, Og`zaki bayon qilishi, o`quvchilarning esa o`quv matеriallarini izchil tinglashi kabi mеtodlardan iborat. Ma`ruza mеtodidan shu yo`sinda foydalanish o`qituvchining, o`quvchining ham faolligi talablariga, binobarin, ta`limning samaradorligini oshirish ehtiyojlariqa mos kеlmaydi. Zеro, ma`ruzaning yuqoridagi ko`rinishi faqat bolalar xotirasiga mo`ljallangan1.

Ma`ruza ham bolalar xotirasiga, ham ular tafakkuriga mo`ljallab tashkil etilganda, uning samaradorligi yanada oshadi. tajribali o`qituvchilar ma`ruza mеtodining samaradorligini oshirish maqsadida turli variantlardan foydalanishadi.

Yuqoridagilardan ko`rinadiki, ta`limda hеch bir mеtod sof holda qo`llanilmaydi. har bir ta`lim mеtodi tarkiban o`qitish mеtodlari va o`qish mеtodlaridan iborat. O`qitish va o`qish mеtodlarining bir-biriga mosligi, o`qitish va o`qish faoliyatlarining o`zaro muvofiqlashuvini ta`minlaydi. Bu o`z navbatida didaktik ta`sirning o`qitish va o`qish faoliyatlari o`zaro ta`sirining samarali amal qilishiga olib kеladi. Ta`lim mеtodlarining har bir guruhida o`qitish va o`qishning o`zaro ta`siri qatnashadi.

O`zaro ta`sir ishtirok etmaydigan mеtod ta`lim mеtodi sanalmaydi. Masalan, o`qituvchi evristik suhbatni tanladi dеylik: bolalar uchun tushunarli, ularni qiziqtiradigan savollarni o`rtaga tashlay olish o`qituvchi faoliyatiga bog`liq. O`qituvchi o`zi dars bеradigan sinf o`quvchilarining umumiy tayyorgarligini aniq tasavvur etsa, bolalarning rеal bilish imkoniyatlarini hisobga olsa, ularning yosh va individual xususiyatlariga tayansa, ana o`shandagina sinf o`quvchilari ta`limda faol ishtirok 1 O’. Asqarova, M. Nishonov, M. Xayitbayеv “Pеdagogika” T., “Talqin” etishadi. O`qituvchi faolligi o`quvchi faolligini va, o`z navbatida, o`quvchilar faolligi o`qituvchi faolligini ta`minlaydi.

Og`zaki bayon mеtodlari. Hikoya, tasvir, suhbat, ma`ruza ta`limning bilimlarni Og`zaki baеn qilish mеtodlari sanaladi. Bu mеtodlar evristik suhbatni hisobga olmaganda, asosan, o`quvchilarning xotirasiga mo`ljallab tashkil etiladi. hurilish jihatidan ularning tarkibi bir xil: o`qituvchi tushuntiradi, bolalar tinglaydi.

Hikoya. Ta`limning turli bo`g`inlarida qo`llaniladigan univеrsal mеtodlardan biri hikoyadir. hikoyaning bir nеcha xil turi mavjud: kirish hikoyasi- o`quv matеrialini o`rganishga bolalarni tayеrlash maqsadida o`tkaziladi. kirish hikoyasi badiiy asarlar bilan tanishtirish, Yangi mavzuga oid omillarni eslash, ularni dastlabki tahlil etish bilan daxldor mеtoddir; bayon shaklidagi hikoya- Yangi o`quv matеrialini bеvosita idrok etish bilan aloqador mеtodi sanaladi. Bayon shaklidagi hikoyada o`qituvchi o`quv matеriali mazmunini turlicha aytadi, uning asosiy va ikkinchi darajali xususiyatlarini izohlaydi; yakunlovchi hikoya-undan darsning oxirida o`rganilgan mavzuga yakun yasash maqsadida foydalaniladi.

Ma`ruza. Ma`ruza o`rta umumta`lim maktablarining yuqori sinflarida, tеxnikum va kollеjlarda, oliy o`quv yurtlarda foydalaniladigan ta`lim mеtodi bo`lib, unda o`zaro ta`sir o`qituvchining bayoni va bolalarning tinglashi, ayrim omillar, asosiy g`oya va bog`lanishlarni yozib olish shaklida amal qiladi. Ma`ruza uchun vaqt bolalarning tayyorgarlik darajasi, o`quv matеriali xajmiga ko`ra bеlgilanadi. Yuqorida keltirilgan maʼlumotlar orqali bolalarga tez va samarali bilim berish usullari va vositalarini mukammal oʻrganish mumkin. Bu esa har bir pedagog uchun samarali usul hisoblanadi.

Xulosa. Taʼlim metodlari nafaqat oʻquvchini, balki, oʻqituvchilarni ham zukkolikka chaqiradi. Taʼlim metodlarida keltirilgan metodlar va vositalardan foydalanilgan dars qoniqarli tarzda bayon qilinadi. Keltirilgan metodlar oʻtilyotgan darsni ham samarali qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Холмуротова, Ш. М. (2022). АЁЛЛАР ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОРИНИНГ

ПСИХОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ ДИАГНОСТИКАСИ. Science and innovation, 1(B3), 129-133.

2. Холмуротова, Ш. М. (2022). АЁЛЛАРДА ДЕВИАНТ ХУЛҚ-АТВОР

ХУСУСИЯТЛАРИ ПСИХОПРОФИЛАКТИКАСИДА ДИНИЙ БИЛИМЛАРНИ

ҚЎЛЛАШ. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS), 2(6), 286-294.

3. Холмуротова, Ш. М. (2021). ЗНАЧЕНИЕ РЕЛИГИОЗНЫХ

ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ ЗНАНИЙ ЛИЧНОСТИ В ДУХОВНОМ И

ПСИХОЛОГИЧЕСКОМ ОБРАЗОВАНИИ. European science, (3 (59)), 60-63.

4. Холмуротова, Ш. М., & Алмардонова, Г. Т. Қ. (2022). ҚИЗЛАРНИ

МУСТАҚИЛ ОИЛАВИЙ ҲАЁТГА ТАЙЁРЛАШНИНГ ШАКЛ, МЕТОД ВА

ВОСИТАЛАРИ. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies

(CARJIS), 2(11), 375-383.

5. Xolmurotova, S., & Adilova, S. (2022). ERIK BERNNING TRANZAKSION TAHLILIDAN TUZILMAVIY TAXLIL. Science and innovation, 1(B8), 391-393.

6. Холмуротова, Ш. М. (2023). МУҚАДДАС МАНБАЛАРДА АЁЛ

ЎРНИНИНГ ПСИХОЛИГИК ШАРҲИ. TA`LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI

ONLAYN ILMIY JURNALI, 3(3), 85-88.

7. Xolmurotova, S., & Adilova , S. (2023). SHAXS IJTIMOIYLASHUVIDA

RATSIONAL-EMOTIV PSIXOTERAPIYANING SAMARADORLIGI.

Interpretation and Researches, 2(3). извлечено от

8. Orifjonovna, A. D. (2022). Psychological Factors of the Use of Coaching Technology in the Formation of Spiritual Emotional Intelligence in Students.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 2(3),

215-218.

9. Aminova, D. O. (2021). THE EFFECT OF SOCIAL PROCESSES ON

HUMAN CONSCIOUSNESS. Экономика и социум, (1-1 (80)), 30-32.

10. To`raxonova, M. (2023). BO `LAJAK O `QITUVCHILARNING KASBIY

O `ZLIGINI ANGLASHINING PSIXOLOGIK OMILLARI. Журнал Педагогики и

психологии в современном образовании, 3(3), 54-59.

11. Kizi, M. T. A. (2022). Solutions to the problem in the development of intellectual property of modern educational technologies.

12. Бозорова, М., & Турахонова, М. (2021). РОЛЬ ЭТНОПЕДАГОГИКИ В

ПРОЦЕССЕ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ СИСТЕМЫ

ОБРАЗОВАНИЯ. Энигма, (32), 82-86.

13. Xushboqov, Q. (2022). BIR YOZUVDAN IKKINCHI YOZUVGA O

`TISHDAN TARXIY SABOQ. Eurasian Journal of Academic Research, 2(5), 306-310.

14. Qobilbek Shokirovich Xushboqov (2022). O`ZBEK KIRILL VA LOTIN ALIFBOSI BORASIDAGI TURLI QARASHLAR. Central Asian Academic Journal of Scientific Research, 2 (5), 385-391.

15. Djoraevich, E. B., Shokirovich, K. K., Shodievna, K. K., & Gayratovna, Y. G. A Commentary on a Poem. International Journal on Integrated Education, 4(3), 122- 125.

16. Xushboqov, Q. (2022). BIR YOZUVDAN IKKINCHI YOZUVGA O

`TISHDAN TARXIY SABOQ. Eurasian Journal of Academic Research, 2(5), 306-310.

17. Xushboqov, Q. S. (2022). O `ZBEK KIRILL VA LOTIN ALIFBOSI

BORASIDAGI TURLI QARASHLAR. Central Asian Academic Journal of Scientific Research, 2(5), 385-391.

18. Saidova Parvina Mirzo qizi, & Murodullayeva Zaytuna Abdulloyevna.

(2023). SHARQ MUTAFAKKIRLARINING MA`NAVIY TARBIYA HAQIDAGI

TA`LIMOTLARI . Journal of Universal Science Research, 1(5), 340–351. Retrieved from http://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/665

19. Saidova Parvina Mirzo qizi, & Saparova Shalola Sheraliyevna. (2023).

ABDURAUF FITRATNING “OILA” ASARIDAGI MA`NAVIY-AXLOQIY

QARASHLARI. Journal of Universal Science Research, 1(5), 352–362. Retrieved from

20. Saidova Parvina Mirzo qizi, & Pardayeva Sevara Abdunosir qizi. (2023). 1-

4-SINF O`QUVCHILARIDA MA`NAVIY TARBIYA INDIKATORLARINI

SHAKLLANTIRISH MAZMUNI. Journal of Universal Science Research, 1(5), 363– 373. Retrieved from http://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/667

21. Абдуразаков, Ф. (2022). У^ УВ МАШЕУЛОТЛАРИДА У^

УВЧИЛАРНИНГ НОТЩЛИК МАДАНИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ.

22. Аbdurаzаqоv Fаzliddin Аbdunаbiyеvich. (2023). ОLIY TА’LIM

MUАSSАSАSI TАLАBАLАRIGА TАRBIYА BЕRISHDА PЕDАGОG

NUTQI. Journal of Universal Science Research, 1(4), 16–23. Retrieved from

23. Jumaevich, K. K., & Abdullajonovna, A. G. (2021). Technology of Cooperation in the Formation of Spiritual and Moral Education of Young People in Society and Its Qualimetry. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 7062- 7068.

24. Jumaevich, K. K., & Mengliboevna, B. D. (2021). FORMATION OF

EDUCATIONAL CONCEPTS RELATED TO ENTREPRENEURSHIP AND

SAVING IN THE LABOR PROCESS OF PRIMARY SCHOOL

STUDENTS. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS, 2(11), 152-

156.

25. Jumaevich, K. K., Ergashovich, P. A., & Ismailovich, A. A. (2021). Development of Young Generation In The Spirit of National Ideas in The Process of Spiritual and Moral Education. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 25(6), 2173-2188.

26. Jumaevich, K. K., & Mengliboevna, B. D. (2021). Family Cooperation Technology in the Formation of the Concepts of Entrepreneurship and Savings in Primary School Students. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 7069- 7076.

27. Д. М. Бобоқулова (2021). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА

ТЕЖАМКОРЛИК ВА ИҚТИСОДИЙ ТАРБИЯНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ

ПЕДАГОГИК АСОСЛАРИ. Academic research in educational sciences, 2 (NUU Conference 1), 204-207.

28. Jumaevich, K. K., & Mengliboevna, B. D. (2021). Problems of entrepreneurship, economy and economic education in the pedagogical heritage of eastern Thinkers. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(8), 565-572.

29. Ibrohimov A., Sultonov X., Jo‘raev N. Vatan tuyg‘usi. – Toshkent, O‘zbekiston, 1996.

30. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, -Toshkent: «Yangi asr avlodi», 2001.

31. Ergashev I. va boshq. Milliy istiqlol g‘oyasi: O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim bakalavriat bosqichi uchun darslik. - Toshkent: Akademiya, 2005.

32. Bahriddin o‘g‘li, O. F. (2023). MILLIY HUNARMANDCHILIKNING

MEXANIZMLARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI KASBIY TARBIYANI

TAKOMILLASHTIRISH (1-4-sinflar misolida). Journal of Universal Science Research, 1(4), 507-514.

33. Xudayqulov, X., & Odinaboboev, F. (2022). ПЕДАГОГИК МОДУЛЛИ

ЎҚИТИШДА ИННОВАЦИОН ТАРАҚҚИЁТНИНГ УСТУВОР

ЙЎНАЛИШЛАР. Science and innovation, 1(B7), 960-967.

34. Odinaboboyev Fazliddin Bahriddin o‘g‘li. (2023). BOSHLANG‘ICH SINF

O‘QUVCHILARIDA MILLIY HUNARMANDCHILIKNING MEXANIZMLARINI

RIVOJLANTIRISH ORQALI KASBIY TARBIYANI

TAKOMILLASHTIRISH. Scientific Impulse, 1(9), 136–141. Retrieved from

35. Baxriddin o‘g‘li, F. O., Abdunabiyevich, F. A., & Norbo‘Tayevna, N. D.

(2022). IMPROVING VOCATIONAL EDUCATION IN PRIMARY SCHOOL

STUDENTS BY DEVELOPING PRIMARY MECHANISMS OF NATIONAL

CRAFTS. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(02), 577-580.

36. Xushbaxtova Dilnoza Jaylov qizi, Xushbaxtova Dilnoza Jaylov qizi, & Shuhratova Dilfuza. (2023). NUTQ MADANIYATI. Journal of Universal Science Research, 1(3), 164–167. Retrieved from

37. qizi Xushbaxtova, D. J. (2022). SHEROBOD DOSTONCHILIK

MAKTABINING SHAKILLANISH TARIXI VA TARAQQIYOT

TAMOYILLARI. Eurasian Journal of Academic Research, 2(4), 48-52.

38. Akbar To‘raqulov Rustam o‘g‘li, & Zaripova Barchinoy Abdumajit qizi.

(2023). MILLIY OʻQUV DASTURIDA HAYOTIY KO‘NIKMALARNING

SHAKLLANISHI. Journal of Universal Science Research, 1(5), 513–517. Retrieved from https://universalpublishings.com/index.php/jusr/article/view/696

39. To‘raqulov Akbar Rustam o‘g’li, & Esanova Marjona Absalom qizi. (2023).

MILLIY O‘QUV DASTURI VA XALQARO BAHOLASH DASTURI: YANGI

DARSLIKLARNI ISHLAB CHIQISHDA ILG’OR XORIJIY TAJRIBANING

AHAMIYATI. INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY SCIENTIFIC

RESEARCHER’S THEORY, 1(1), 62–65. Retrieved from

40. To‘raqulov Akbar Rustam o‘g‘li, & Sanjar Xudoyberdiyev. (2023). STEAM

TA`LIM TIZIMI AFZALLIKLARI . INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY

SCIENTIFIC RESEARCHER’S THEORY, 1(1), 58–61. Retrieved from