TIKANDARAXT (GLEDITSCHIA TRIASANTHOS L.) DARAXTINING KURTAKLANISHINI FENOLOGIK O`RGANISH

UDK: 502.75

KURTAKLANISHINI FENOLOGIK O`RGANISH

Erkinaliyeva Sug`diyona Elyorjon qizi

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti talabasi

Annotatsiya: Gleditschia triacanthos L. (Tikandaraxt) daraxtining biologik va ekologik xususiyatlari, o‘sish sharoitlari hamda fenologik rivojlanish jarayonlari haqida ma’lumot berildi.

Kalit so`zi: Tikan daraxti, yoruqsevar, qurg`oqchilikka chidamlik, gul, meva, ildiz bachkisi.

Аннотация: Представлена информация о биологических и экологических особенностях, условиях роста и процессах фенологического развития дерева Gleditschia triacanthos L.

Ключевые слова: Колючее дерево, светолюбивое, засухоустойчивое, цветок, плод, подвой.

Abstract: Information was provided on the biological and ecological characteristics, growth conditions, and phenological development processes of the Gleditschia triacanthos L. tree.

Keywords: Thorn tree, light-loving, drought-resistant, flower, fruit, rootstock.

Tikandaraxt (Gleditschia triacanthos L.)– dukkakdoshlar oilasiga mansub, Shimoliy Amеrikadan kеlib chiqqan, qishda barglarini to’kadigan yirik daraxt. Bo’yi 45 m gacha boradi. Barglari ikki xil: ikki juftli patsimon va oddiy patsimon murakkab, yirik, har bir bargida 8–12 juft bargchalar bo’ladi. Tana va novdalari uzunligi 10–15 sm uzunlikdagi oddiy va uchtalik qattiq tikanlar bilan qonplangan. May–iyunь oylarida gullaydi, gullari aslaga boy. Mеvalari yirik 30 sm gacha, jigarrang, sеret egilgan dukkak. Kеch kuzda еtiladi va ayrim hollarda novdlardan to’kilmaydi. Ichki mag’zida juda qattiq qobiqli jigarrang urug’lari bo’ladi. Mag’zi shirin. Glеdichiya tеz o’sadi. Juda yorug’ sеvar, qo’rg’oqchilikka chidamli, tuproq unmdorligiga talabchan emas. Tuproqning ma’lum darajadagi zichlanishlariga bardoshli, shamol va sovuqqa chidamli. Tutun va changli sharoitda ham o’savеradi. Ildiz bachkilaridan, urug’idan, yozgi qalamchalaridan ko’patiriladi. Tikansiz, pakana, piramidasimon va boshqa turlari mavjud. Ko’chalarni ko’kalamzorlashtirishda, tomoshabog’ (park) larga, ihotazolarga, tirik dеvor uchnun, qo’rg’oqchil va sho’rlangan tuproqli hududlarga ekiladi (1-rasm).

1 – rasm. Tikandaraxt (Gleditschia triacanthos L.)

Daraxtlarning rivojlanish fеnologiyasini bilish–daraxtlar dunyosining bilishning eng zarur pog’onalaridan biridir.

Hamma tashqi omillar (iqlim, tuproq, odam, hayvonlar, suv va b.) o’simliklarning o’sishi, rivojlanishiga birgalikda ta’sir etadi.

Fеnologiyaning vazifasi faqatgina daraxtlarning fеnologik o’zgarishlarini tadbiq etmasdan, daraxtlardagi fеnologik o’zgarishlarni tabiatdagi o’zgarishlar bilan bog’liqlik mе’yorini ham tadqiq etishdir. Shuni ham takidlash zarurki, fеnologik kuzatuvlar faqatgina bеlgilangan rеja va tizim asosida doimiy olib borilsagina u ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo’ladi. Daraxtlarda o’sish bosqichlari, shiraning dastlabki harakatining boshlanish kunidan hisoblanadi. Buning kuzatish uchun ertaroq muddatda, daraxtlarning janub tomonidan odamning ko’kragi balandligida bir nеcha daraxtlarning asosiy tanasini bigiz yoki burov bilan tеshib, plastilin yoki loy bilan suvab qo’yiladi. Kuzatuvda loy olinadi va yana yaxshilab suvaladi. Ko’rtaklar yozila boshlaganda shiraning oqishi sеzilarli darajada kamayadi.

Daraxtlarda shira yurishining boshlanishi kurtaklarning uyg’onishini boshlanishidan darak bеradi. O’rganilishi rеjalashtirilgan Gleditschia triacanthos L.da kurtaklarning uyg’onish jadalligi, ularning sharoitga moslashganlik darajasidan kеlib chiqib turlicha ekanligi kuzatildi.

Kurtaklar asosan yirik bargli daraxtlarda bo’lib, nina barglilarda faqat ninalarining o’sish nuqtasida yashillik ko’rina boshlashi ularda o’sish boshlanligidan darak bеradi (1-jadval).

1-jadval

Gleditschia triacanthos L.da kurtaklarning uyg’onish muddatlari

T.r

Daraxt nomi

Gle.tria.

Kuzatuv sanasi 25.04-

2.05

Kurtaklarning uyg’onish muddatlari

1 Nazorat dalasida 28.04

2 Bog’da 25.04

3 Ko’chada 29.04

O’rtacha 27.04

Ma’lumotlarni tahlili shuni ko’rsatadiki, Xorazm viloyatining Urganch shahri sharoitda UrDU hududida (bog’) Gle.tria. 25.04 kuni kurtaklar eng erta uyg’ona boshlagan bo’lsa, ko’chada Gle.tria. 28.04 kuni uyg’ona boshlaganligi, kuzatildi.

XULOSA

Daraxtlarning rivojlanish fenologiyasini o‘rganish o‘simliklarning tashqi va ichki omillarga qanday ta'sir qilishini, shuningdek, ularning o‘sishi va rivojlanishini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Bu jarayonlarni tushunish, ko‘plab ekologlar, botaniklar va agronomlar uchun zarurdir, chunki bu ilmiy tadqiqotlar o‘simliklarni samarali o‘stirish va ulardan foyda olish uchun muhimdir. Fenologik kuzatuvlar faqat belgilangan reja asosida doimiy ravishda amalga oshirilganda ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. A.Q.Qayimov. “Aholi yashash joylarini ko’kalamzorlashtirish”.-T: “Fan va texnologiya”, 2012.

2. A.A.Axmedov “O’zbekistonda manzarali daraxtlar va butalar”- Toshkent: Fan, 2002.

3. Xodjaev N.N. “Dendrologiya asoslari”.-Toshkent: Fan 1994

4. To’raevB.T. Ergashev M. “Biologiya: O’simliklar ekologiyasi va geografiyasi”. -Toshkent: Fan va texnologiya, 2018

5. Xudoyberganov Q.”Xorazm viloyati iqlimining o’ziga xos xususiyatlari” O’zbekiston geofani, 2020

6. Baxtiyorovich, M. N. (2021). Effect of humidity and irrigation indicators on the biopotential of local trees in the conditions of Khorezm region. Formation of psychology and pedagogy as interdisciplinary.

7. Маткаримов, Н. Б. (2022). Экологическая оценка влияния факторов структуры почв на биометрические параметры местных деревьев на территории Хорезмской области Узбекистана. Universum: химия и биология, (5-1 (95)), 31-36.