TILSHUNOSLIK VA UNING SATHLARI XUSUSIDA

TILSHUNOSLIK VA UNING SATHLARI XUSUSIDA

Alisher O‘razov

Guliston davlat univeriteti

Annotatsiya: Tilshunoslik ko‘p tarmqli fan bo‘lib, uning o‘rganish ob’yekti tildir. Mazkur maqolada tilshunoslik fanining sathlari, bo‘limlari va tarixi xususida so‘z boradi, fikr yuritiladi

Kalit so‘zlar: Tilshunoslik, lingvistika, leksikografiya, dialektologiya, fonologiya

KIRISH

Har bir fan jamiyat talab va ehtiyoji asosida rivojlanib, taraqqiy etadi. Bu talab va ehtiyojlar Tilshunoslik fanining ham oldiga bir qator vazifalarni (tilning jamiyat ehtiyoji, rivoji uchun xizmat qilishi) qo‘yadi.

Tilshunoslik yoki Lingvistika tillarni oʻrganuvchi fandir. Tilshunoslikning amaliy va nazariy turlari mavjud boʻlib, nazariy tilshunoslik tilning strukturasi (grammatikasi) va uning maʼnosi (semantikasini) oʻrganadi. Grammatika — morfologiya (soʻzlarning tuzilishi va oʻzgarishi), sintaksis (soʻzlarning iboralarga va gaplarga biriktrilish qoidalari) va fonologiya (tilni abstrakt tovushlar yordamida oʻrganish) fanlarini qamrab oladi. Amaliy tilshunoslik, asosan, tilshunoslikda oʻrganilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qoʻllash bilan shugʻullanadi. Amaliy tilshunoslik tarkibiga xorijiy tillarni oʻrganish va oʻrgatish, tarjima, nutq terapiyasi va nutq patalogiyasi kabi fanlar kiradi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR

Tilshunoslik, Lingvistika — til haqidagi, uning ijtimoiy tabiati, vazifasi, ichki tuzilishi, tasnifi, muayyan tillarning amal qilish (faoliyat) qonunlari, tarixiy taraqqiyoti haqidagi fan, maqsadi, vazifasi va shu kabiga koʻra, Tilshunoslikning bir necha yoʻnalishlari (sohalari) bor: Umumiy tilshunoslik — tilni umuman insonga xos hodisa sifatida oʻrganuvchi, asosiy vazifasi dunyo tillariga xos eng umumiy belgixususiyatlarni aniqlash va yoritish boʻlgan soha, Xususiy tilshunoslik — ayrim bir til belgi-xususiyatlarini oʻrganuvchi soha; Amaliy tilshunoslik — tildan foydalanish bilan aloqador amaliy masalalarni (eksperimental fonetika, leksikografiya, lingvostatistika, transkripsiya, transliteratsiya va boshqalar) hal qilish metodlarini ishlab chiquvchi yoʻnalish; matematik lingvistika, strukturaviy tilshunoslik, qiyosiy-tarixiy tilshunoslik va boshqa paralingvistika, etnolingvistika, psixolingvistika, sotsiolingvistika kabi sohalar soʻzlovchi (shaxs)ning jamiyatdagi faoliyati bilan aloqador til xususiyatlarini oʻrganadi.

Mazkur yoʻnalishlardan tashqari Tilshunoslikning har bir tildagi muayyan sathlar va birliklarni oʻrganuvchi koʻplab tarmoq va boʻlimlari bor: semasiologiya til birliklari maʼnolarini oʻrganadi; fonetika va fonologiya tilning tovush qurilishini tekshiradi; leksikologiya va frazeologiya tilning lugʻaviy materialini tadqiq etadi. Soʻz yasalishining tadqiqot obyekti soʻzlarning yasalish usullari va ushbu usullarning mahsuldorligi boʻlsa, grammatika (morfologiya va sintaksis) soʻz oʻzgarishlarini va soʻzlarning gaplar va soʻz birikmalari sifatida birikishi qonuniyatlarini oʻrganadi. Tilshunoslikning har bir boʻlimida yanada kichikroq (maydaroq) maxsus boʻlimchalar boʻlishi mumkin. Masalan, leksikologiya doirasida onomastika boʻlimchasi boʻlib, u, oʻz navbatida, antroponimika, toponimika va boshqalarga boʻlinadi. Muayyan tilning hududiy farklanishi (differensiatsiyasi)ni dialektologiya oʻrganadi. Mazkur boʻlimlarning har birida tilning hozirgi ahvoli va uning tarixiy taraqqiyoti tadqiq etiladi (qarang: Diaxroniya, Sinxroniya). Jahon tillari, ularning oilalari va guruhlarini oʻrganuvchi Tilshunoslik tarmoqlari: arabistika (arabshunoslik), germanshunoslik, turkiyshunoslik, slavyanshunoslik, fin-ugorshunoslik va boshqa tillarning oʻzaro taʼsirlashuvi, yordamchi xalqaro tillarni yaratish nazariyasi va amaliyoti, shuningdek, bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish muammolarini interlingvistika va tarjima nazariyasi oʻrganadi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Tilshunoslik fan sifatida ona tili va xorijiy tillarni oʻrganishda, terminologiyani ishlab chiqish va takomillashtirishda, lisoniy matnlarni ilmiy sharhlashda, mashina tarjimasida muhim ahamiyatga ega; mavjud va xayoliy narsalar (moddiylik va gʻoyaviylik)ning oʻzaro aloqadorligi muammolarini hal qilish, ijtimoiy ongni va ijtimoiy mavjudot boʻlmish insonning oʻzini toʻgʻri tushunish uchun nazariy xulosalar chiqarishga imkon beradi. Til va tafakkurning , lisoniy va mantiqiy birlik (kattalik)larning oʻzaro aloqasi muammosi Tilshunoslik va falsafa tomonidan baravar, bir vaqtning oʻzida oʻrganiladi. Asosiy lingvistik metodlar sifatida tavsifiy (qiyosiy, konfrontativ, kontrastiv, tipologik), tarixiy (qiyosiy-tarixiy, komparativ) va normativstilistik (meʼyoriy-uslubiy) metodlarni koʻrsatish mumkin. Tilshunoslikda yana maxsus tadqiqot usullari — lisoniy hodisalarni kuzatish, lisoniy eksperiment, lingvistik modellashtirish, lingvistik talqin usullari ham mavjud. Tilshunoslik falsafa va filologiya fanlari tutashgan chegarada paydo boʻlgan.

Tilshunoslik muammolarini oʻrganish dastlab qadimgi Hindistondan boshlangan. Qadimgi Hindistondan mil. av. 6-asrdan oldin yaratilgan vedalarni til nuqtayi nazaridan sharhlash natijasida vujudga keladi va mil. av. 5 —4-asrlarda yashagan Paninining grammatikasi tufayli yuksaklikka ko‘tarildi. Bu asar nazmda yozilgan 3996 ta qoidadan iborat boʻlib, unda sanskrit fonetikasi va grammatikasi tavsif etilgan. Yunonistonda til mantiqqa bogʻliq holda, shuningdek, uning grammatik qurilishi nuqtayi nazaridan oʻrganilgan (Geraklit va Demokritning qarashlari, Platon va Aristotelning asarlari, Frakiyalik Dionisiyning "Grammatika"si va boshqalar). Soʻzlarni turkumlarga ajratish Aristoteldan boshlangan (mil. av. 4-asr). Qadimgi Yunonistonning kamoloti Iskandariyadagi, qisman Pergan (Kichik Osiyo)dagi yunon tilshunoslarining faoliyati bilan bogʻliq. Iskandariya grammatika maktabi (mil. av. 3— 2-asrlar) vakillari tomonidan yunon tili grammatikasi yozildi. Qadimgi Yunoniston tilshunosligi asosida lotin tilshunosligi vujudga keldi (M. T. Varron, E. Donat, Prissian va boshqalarning asarlari).

Keyinchalik arab (Bagʻdod, Kufa. Basradagi grammatika maktablari), yahudiy, oromiy (Andalusiya filologlarining 9— 12-asrlardagi asarlari) va turkiy (Koshgʻariy va Zamaxshariy asarlari) tillari ilmiy tavsif manbayi boʻladi. Oʻrta asrlarda tilshunoslikning rivoji arab, shuningdek, arab tilida ijod etgan arab boʻlmagan filologlar nomi bilan bogʻliq. Arab tilshunosligining rivojlanishida Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mahmud Koshgʻariy, Zamaxshariy, Javhariy singari oʻrtaosiyolik olimlarning xam hissasi katta boʻlgan. Ibn Sino tovushlarni fonema nuqtayi nazaridan tekshirgan boʻlsa, Javhariy, Koshgʻariy va Zamaxshariylar leksikologiya va leksikografiya sohasida jahon tilshunosligiga katta yangiliklar kiritdilar. Maxmud Koshgʻariy va Zamaxshariy oʻzlarining "Devonu lugʻotit turk", "Muqaddimat ul adab" asarlari bilan turkiy lahjalarni hamda boshqa boshqa oilalarga mansub tillarni qiyoslash va chogʻishtirish bilan tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metod va tipologiyadan foydalangan dastlabki tilshunoslar sifatida nom qozonganlar. Filologik fanlar Uzoq Sharqda, xususan, Xitoy va Yaponiyada ham rivojlandi. Rossiyada tilshunoslik 15— 16-asr lardan boshlab taraqqiy qildi.

M. V. Lomonosovning "Rus grammatikasi" asarida rus adabiy tilining fonetik, morfologik, qisman sintaktik xususiyatlari birinchi marta izchil bayon qilindi.

Uygʻonish davrida antik dunyo madaniy merosiga boʻlgan qiziqish klassik filologiyaning rivojlanishiga ham turtki boʻldi. Shu bilan bir katorda, yangi, zamonaviy yevropa tillarini mantiqiy asosda oʻrganish boshlandi. Qiyosiy metodika va tarixiylik tamoyilining qoʻllanishi qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka asos soldiki, bu soha tillarning qarindoshligini oʻrganishda, tillarning genealogik tasniflash ishlab chiqishda, qarindosh tillarning, tillar oilalarining, asosan, hind-yevropa tillari oilasining tarixiy taraqqiyotini oʻrganishda, tillarning qadimiy holatini qayta tiklashda va boshqalarda muvaffaqiyatlarga erishdi. Tilshunoslikdagi qiyosiy-tarixiy yoʻnalishning rivojlanishiga nemis olimlari F. Bopp, Ya. Grimm, A. F. Pott, A. Shleyxer, A. Dits, daniyalik R. K. Rask, chexiyalik Y. Dobrovskiy, avstriyalik F. Mikloshich, rus olimi A. X. Vostokov va boshqa katta hissa qoʻshdilar. Umumiy tilshunoslik asoslari, ya’ni tilni "faoliyat" va "faoliyat mahsuli" sifatida tushunish, tilning tashqi va ichki shakli haqidagi taʼlimot, tillarning tipologik tasnifi va boshqa muammolar nemis olimi V. Gumboldt tomonidan ishlab chiqildi. Uning fikrlari 19—20-asrlar gʻarb tilshunosligining bir qancha yoʻnalishlari rivojiga katta taʼsir koʻrsatdi. Gumboldt tilshunoslik mantiqiylikdan qutulishi va oʻz metodiga ega boʻlishi kerakligini, tilning tizim xususiyatiga egaligini, uning tovush va maʼnosi borligini hamda ijtimoiy hodisaligini asosli bayon qildi. 19-asr oʻrtalarida A. Shleyxer tilshunoslikda biologik nazariyalarni qoʻllashga urinib koʻrdi.

Lingvistik naturalizmni tanqid qilish negizida yosh grammatikachilar (nemis olimlari A. Leskin, K. Brugman, G. Ostxof, B. Delbryuk, G. Paul va boshqalar) maktabi shakllanib, u asosiy eʼtiborni jonli tillarni oʻrganishga qaratdi. Ushbu maktab vakillari qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning rivojini yangi bosqichga olib chiqdilar. 19-asrda hindyevropashunoslikning asosiy tarmoqlari (ellinistikayunonshunoslik, romanistika, germanistika, slavyanshunoslik, keltshunoslik va boshqalar) batamom shakllanib boʻldi. Hind-yevropa tillari uchun ishlab chiqilgan qiyosiy-tarixiy metod tamoyillari ushbu oilaga kirmaydigan boshqa tillarga ham tatbiq etildi. Shu tariqa turkiyshunoslik, finugorshunoslik, afrikashunoslik kabi sohalar shakllanadi. Tilshunoslikning 20-asr boshlaridagi rivojlanishida Ferdinand de Sossyur asarlari, birinchi navbatda, "Umumiy tilshunoslik kursi" (1916) muhim rol oʻynadi. Sossyur tilning belgi nazariyasini yaratdi, sinxroniya va diaxroniya, ichki lingvistika, tashki lingvistika va boshqa muammolarni tadqiq qildi. F. de Sossyur gʻoyalari keyinroq paydo boʻlgan lingvistik strukturalizm maktablarida: Praga lingvistik maktabi — funksional tilshunoslik, Kopengagen lingvistik toʻgaragi (glossematika), Jeneva maktabi, Amerika deskriptiv (tavsifiy) tilshunoslik maktablari Tilshunoslikni yanada rivojlantirdi.

Struktural oqimlar bilan bir katorda boshqacha yoʻnalishlar va qarashlar rivojlana boshladi: psixologik yoʻnalish (nemis olimlari X. Shteyntal va V. Vundt asarlari; rus olimi V. V. Potebilanya ham ushbu yoʻnalishga qoʻshiladi), Neyrolingvistika va boshqa Materialistik dunyoqarashning keng yoyilishi bilan eksperimental fonetika va lingvistik geografiya xam rivojlana boshladi. Keyinchalik Tilshunoslikda yangi yoʻnalish va boʻlimlar: Psixolingvistika, Sotsiolingvistika, Etnolingvistika, Semiotik lingvistika, Matn lingvistikasi kabi Tilshunoslikfanlari paydo boʻldi. Hozirgi xorijiy Tilshunoslikda materialistik nazariyalar bilan bir qatorda idealistik tamoyillarga asoslangan nazariyalar ham (masalan, lisoniy nisbiylik nazariyasi yoki yangi gumboldtchilik) mavjud.

Oʻzbek tilshunosligining tarixi Mahmud Koshgʻariy va Zamaxshariylarning izlanishlaridan boshlanib, bugungi kunga qadar uzoq tarixiy taraqqiyot yoʻlini bosib oʻtdi. Shuning uchun bu bosqichlarni quydagi davrlarga ajratishimiz mumkin bo‘ladi. Jumladan:

1. XI asrdan XV asrgacha bo‘lgan davr

2. XV-asrdan XX-asr 20-yillarigacha bo‘lgan davr

3. XX asrning 20-yillardan 40-yillargacha bo‘lgan davr

4. XX asrning 40- yillaridan 90- yillarigacha bo‘lgan davr

5. Mustqillik davri

Yuqoridagi jarayonlarni bosib o‘tgan holda hozirgi kunga kelib, zamonaviy oʻzbek tili shakllandi. O‘zbek tilshunosligida oʻrganishning amaliy jihatlariga ham alohida eʼtibor berildi (qarang: Lug‘ashunoslik (Leksikografiya)), koʻplab ikki tilli (oʻzbekcha-forscha, oʻzbekcha-turkcha, oʻzbekcha-ruscha kabi va aksincha tartibda) lugʻatlar tuzildi. Tilshunoslikning leksikologiya va leksikografiya kabi sohalari rivojlandi.

XULOSA

Tilshunoslik umuman til (til deb ataluvchi har qanday shakl) inson hayot faoliyatida doimiy ehtiyoj sezuvchi vosita hisoblanadi. Chunki insonning kamol topishida, ong-shuuri va tafakkuri tilsiz rivojlana olmaydi, shuning uchun til va tafakkur bir biri bilan chambarchas bog‘liq. Kishi o‘z fikrini so‘zlar orqali bayon qiladi. Fikr vа so‘z munоsаbаti judа murаkkаb bo‘lib, fikr so‘zlаrdа o‘z ifоdаsini tоpmаgunchа, ya’ni so‘zlаrdаn tаrkib tоpgаn ifоdа shu qоlipgа tushmаgunchа yuzаgа chiqmаydi. Til jamiyat bilan uzviy bog‘langan, shunga til ijtimoiy hodisa, ya’ni til jamiyatsiz mavjud bo‘lmaydi. Jamiyat uchun ham til aloqa-munosabat vositasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan har bir jamiyat a’zosi, til imkoniyatlaridan foydalanishga qodir shaxs, til qonun-qoidalarini bilmog‘i kerak. Zero, hozirgi kundagi kishilik jamiyati shuni talab qiladi

Til grаmmаtikаning o‘rgаnish mаnbаyi, tаfаkkur mаntiqning o‘rgаnish mаnbаyidir. Til bаrchа uchun birdаy хizmаt qilаdi. Bir tildа gаplаshuvchi jаmiyat а’zоlаrining fikrlаshlаri bir хil bo‘lmаydi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010.

2. Abduhakimovich, M. Q. (2022). MEANS OF LINKING TEXT COMPONENTS. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(6), 232-234.

3. Akbarovich, Axrorov Alisher. "MAQOLLARDA UMUMYASHIRIN

MA’NONING NAMOYON BO ‘LISH OMIL, VOSITA VA USULLARI." TA'LIM

VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI 3.4 (2023): 163-166.

4. Axrorov Alisher Akbarovich. (2022). The problem of the role of proverbs in the event of a speech act. Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching, 15, 49–53. Retrieved from

5. Axrorov, A. A. UDK: 811.512. 133 ROST VA YOLG‘ON SO‘ZLAMOQ

HAQIDA XALQ MAQOLLARI SHARHI. ILMIY AXBOROTNOMA, 57.

6. Doniyorovich, O. R. A. (2022). TOG‘AY MUROD ASARLARIDA

EVFEMIZMLAR. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENCE AND

EDUCATION, 1(4), 38-42.

7. Ermatov Ikhtiyar. (2022). HYPERO-HYPONYMIC RELATIONS IN THE

TERMINOLOGICAL SYSTEM OF MORPHEMES AND WORD FORMATION

LEVELS OF UZBEKI. World Bulletin of Social Sciences, 16, 133-136. Retrieved from

8. Jumanazar, A., & Lutfiniso, D. (2022). Inguistic Unity in Uzbek Linguistics Some Comments about the form. European Multidisciplinary Journal of Modern Science, 6, 688–692. Retrieved from

9. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug'ati. – Toshkеnt, 2002.

10. Irisqulov I.Tilshunoslikka kirish. – Toshkеnt, 2009. – B.10-13.

11. Khamrokulovna, T. Z. (2021, August). ISSUES RELATED TO

SOSIOLINGVISTIK ANALYSIS (ABOUT Qul-,-qul-COMPONENT NAMES).

In INTERNATIONAL CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY RESEARCH AND

INNOVATIVE TECHNOLOGIES (Vol. 1, pp. 48-50).

12. Mamaraximov, S. (2022). MAQSAD MA’NOSINI IFODALOVCHI

DASTLABKI VOSITALAR. Academic research in educational sciences, 3(7), 376- 385.

13. Muxidillayev, F. (2022). LINGVOPOETIKANING O‘RGANILISHIGA

14. Pardayeva, I., & Mahmudboyeva, F. (2022). ZARGARLIK

TERMINLARINING SINTAKTIK USUL BILAN YASALISHI. Gospodarka i

Innowacje., 24, 562-564.

15. Rahmatullayev Sh. Sistеm tilshunoslik asoslari. – Toshkеnt, 2007. – B.37.

16. Sharipov, F. G. (2021). Attitude to the plural affix in Uzbek language.Scientific reports of Bukhara State University,5(1), 50-64.

17. Xolmanova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007.

18. Yodgorov, H., & Zulayho, T. (2022). JOURNAL OF NORTHEASTERN UNIVERSITY. Journal of Northeastern University, 25(04).

19. Sh.Xudoyqulova. (2023). MAQOLLARDA SHEVAGA XOS SO‘ZLARNING QO‘LLANILISHI (A.Qodiriyning “Mehrobdan chayon” asari asosida). Journal of Universal Science Research, 1(4), 299–303. Retrieved from