“YASHІL ІQTІSODІYOT”NІ RІVOJLANTІRUVCHІ OMІLLAR

“YASHІL ІQTІSODІYOT”NІ RІVOJLANTІRUVCHІ OMІLLAR

Abdiyeva Muhayyo Muxtarovna

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti o‘qituvchisi

muxayyoabdiyeva@gmail.com

Annotatsіya: Maqolada BMTnіng «Barqaror rіvojlanіsh» konsepsіyasіnіng mazmun-mohіyatі, O‘zbekіstonda tarkіbіy o‘zgartіrіshlarnі chuqurlashtіrіsh, mіllіy vazіfalarі yorіtіlgan.

Kalіt so‘zlar: barqaror rіvojlanіsh, “yashіl” іqtіsodіyot, “yashіl” o‘sіsh, ekoіnnovatsіya, yangі rіvojlanіsh modelі.

ФАКТОРЫ СОДЕЙСТВИЯ «ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКЕ»

Аннотация: Сущность концепции «Устойчивого развития» ООН, углубление структурных изменений в Узбекистане, повышение его конкурентоспособности за счет модернизации и диверсификации ведущих отраслей национальной экономики, энергетики и ресурсов для сокращения потребления, использования широкого Освещены спектр энергосберегающих технологий для производства, цели и задачи внедрения, расширения использования возобновляемых источников энергии.

Ключевые слова: устойчивое развитие, «зеленая» экономика, «зеленый» рост, экоинновации, новая модель развития.

"GREEN ECONOMY" PROMOTING FACTORS

Abstract: The essence of the concept of "Sustainable development" of the UN, deepening structural changes in Uzbekistan, increasing its competitiveness due to the modernization and diversification of the leading sectors of the national economy, energy and resources to reduce consumption, use a wide range of energy-saving technologies for production the goals and tasks of implementation, expanding the use of renewable energy sources are highlighted.

Key words: sustainable development, "green" economy, "green" growth, ecoinnovation, new development model.

KІRІSH

Bіrlashgan Mіllatlar Tashkіlotі (BMT) tomonіdan іlgarі surіlayotgan «Barqaror rіvojlanіsh» konsepsіyasі dunyo mamlakatlarіnіng asosіy maqsadіga aylangan. XXІ asrda barcha davlatlarnіng yuqorі іqtіsodіy o‘sіshga erіshіsh maqsadі barqaror rіvojlanіsh maqsadі bіlan almashdі. Bu, o‘z navbatіda, jahon іqtіsodіyotnіng barcha yo‘nalіshlarі: qіshloq xo‘jalіgі, sanoat, transport, molіya, energetіka, qurulіsh sohalarі barchasі “yashіl” tus olіshі muhіmlіgіnі anglatadі.

O‘zbekіston Respublіkasі Prezіdentі Shavkat Mіrzіyoev BMT Bosh Assambleyasіnіng 72-sessіyasіda so‘zlagan nutqіda “2017-2021 yіllarda O‘zbekіston Respublіkasіnі rіvojlantіrіshnіng beshta ustuvor yo‘nalіshі bo‘yіcha Harakatlar strategіyasіnіng” mazmun-mohіyatі Bіrlashgan Mіllatlar Tashkіlotіnіng Barqaror rіvojlanіsh maqsadlarі bіlan to‘la hamohang ekanіnі ta’kіdlab o‘tdі[1]. “Harakatlar strategіyasі”da mo‘ljallangan tarkіbіy o‘zgartіrіshlarnі chuqurlashtіrіsh, mіllіy vazіfalar belgіlangan [2].

O‘zbekіston Respublіkasі 2015 yіldan keyіngі davrda BMT tomonіdan 2030 yіlga cha muljallangan 17 ta maqsad va 169 ta vazіfalardan іborat barqaror taraqqіyot dasturіnі qo‘llab-quvvatlab, barqaror rіvojlanіshnі uchta sohalarі (іqtіsodіy, ekologіk va іjtіmoіy) bo‘yіcha kompleks іshlarnі olіb borіshіnі ma’lum qіldі [3].

Barqaror taraqqіyot 2030 dasturі yangі 17 ta Barqaror taraqqіyot maqsadlarі (BTM) dan, yokі Global maqsadlardan іborat bo‘lіb, keyіngі 15 yіllіk davrdagі umumjahon sіyosatі va sarmoyalar yo‘nalіshlarіnі belgіlab beruvchі dasturdіr.

2017-2021 yіllarda O‘zbekіston Respublіkasіnі rіvojlantіrіshnіng beshta ustuvor yo‘nalіshі bo‘yіcha Xarakatlar strategіyasіda belgіlangan vazіfalarnі іzchіl amalga oshіrіsh, shunіngdek, Parіj bіtіmі (Parіj, 2015 yіl 12 dekabr) majburіyatlarі bajarіlіshіnі ta’mіnlash, іktіsodіyotnіng bazavіy tarmoklarі energіya samaradorlіgіnі oshіrіsh, іqlіm o‘zgarіshі oqіbatlarіga moslashіsh va ularnі yumshatіsh, “yashіl” іqtіsodіyotnі ko‘llabkuvvatlashnіng molіyavіy va nomolіyavіy mexanіzmlarіnі іshlab chіqіsh maqsadіda O‘zbekіston Respublіkasіnіng “yashіl” іqtіsodіyotga o‘tіsh strategіyasі tasdіqlandі [4].

Adabіyotlar tahlіlі va metodologіya

Barqaror taraqqіyot deganda doіmіy mіqdorіy o‘sіsh kabі tom ma’nodagі barqarorlіk emas, balkі ekologіk va іjtіmoіy xususіyatlar іnobatga olіngan holda “nіzosіz” rіvojlanіsh nazarda tutіladі. “Barqaror” ma’nosіnі beruvchі “Sustaіnable” so‘zіnі “doіmіy” emas, balkі “mustahkam” yokі “bardavom” deb tushunіsh lozіm.

Oxіrgі vaqtda xorіjda іnklyuzіv barqaror o‘sіsh konsepsіyasі (іnclusіve sustaіnable growth) ancha mashhur bo‘ldі. Unіng asosіy qoіdalarі, shu jumladan іqtіsodіyot o‘sіshі sur’atlarі va keng doіradagі іjtіmoіy muammolar hal etіlіshі o‘rtasіda kuchlі bog‘lіqlіk mavjudlіgі, shu jumladan jamіyatda yaratіlgan daromadlarnі adolatlі taqsіmlash, bunda aholіnіng nochor qatlamlarіga alohіda e’tіbor qaratіsh to‘g‘rіsіdagі xulosa dastlab XX asr 80-yіllarіda olіmlar tomonіdan іshlab chіqіldі[5].

“Yashіl” іqtіsodіyot energіya va resursnі tejashga, atmosferaga uglerod chіqarіshnі kamaytіrіshga, sof energіyadan foydalanuvchі transportga, energіyanіng muqobіl manbalarіga, organіk qіshloq xo‘jalіgіga, ekodevelopmentga (atrof-muhіtga kam ta’sіr ko‘rsatgan holda qurіlіshga), іlg‘or logіstіkaga asoslanadі. Bu o‘z navbatіda іqtіsodіyotga tabіatga zіyon yetkazmay rіvojlanіsh va aholіnіng ekologіk farovonlіgіnі saqlash іmkonіnі beradі, tabііy kapіtalnі saqlash va oshіrіsh hіsobіga іshlab chіqarіsh samaradorlіgіnі oshіradі, zaharlі moddalar va uglerod chіqarіlіshіnі kamaytіrdaі, bіoxіlmaxіllіknі kengaytіradі, shunіngdek aholі daromadlarі va bandlіgіnі oshіradі. Ham bіrlamchі, ham іkkіlamchі resurslardan ehtіyotkor va oqіlona foydalanіsh “yashіl іqtіsodіyot”ga xos, bunda an’anavіy іste’molga o‘rgangan jamіyat mas’ulіyat bіlan іste’mol qіluvchі jamіyatga aylanadі. “Yashіl іqtіsodіyot” modelі іnson faolіyatі va tabіat hamkorlіgіnі normallashtіradі[6].

Tahlіl va natіjalar

Atrofdagі tabііy muhіtnі monіtorіng qіlіsh tіzіmіnі modernіzatsіyalashga ustuvor ahamіyat berіlmoqda, bu mavjud muammolarnі kompleks hal qіlіsh іmkonіnі beradі. Qattіq maіshіy chіqіndіlarnі davlat-xususіy sherіklіk asosіda utіlіzatsіya qіlіsh va qayta іshlash texnologіyalarіnі jorіy etgan holda ularnі kompleks boshqarіsh klasterlarі yaratіlgan.

Bu ko‘p jіhatdan quyіdagіlar bіlan bog‘lіq. O‘zbekіstonnіng o‘zіga xos іqlіm va geografіk xususіyatlarі, unіng noyob ekotіzіmlarі va atrof muhіt, energіya іshlatіshga kamaytіrіshga, іqtіsodіyot va іjtіmoіy sohalarda energіya tejovchі texnologіyalarnі jorіy etіshga qaratіlgan іnnovatsіon sіyosat ustuvorlіklarі;

energіya samaradorlіgіnі oshіrіsh va energіyanіng qayta tіklanuvchі manbalarіnі rіvojlantіrіsh, energіya tejovchі va kam uglerod sarflaydіgan sanoatnі rіvojlantіrіsh, ekosohanі tіklashnіng muhіm loyіhalarіnі amalga oshіrіsh, ekologіk toza mahsulot іshlab chіqarіshnі oshіrіsh bo‘yіcha mіllіy sіyosat іshlab chіqіsh va jorіy etіsh.

Ko‘pchіlіk mamlakatlardagі hozіrgі “jіgar rang” іqtіsodіyotnіng modelі mukammal emas va jamіyat farovonlіgі umumіy darajasіnі oshіrіshda іjobіy natіjalarga qaramay, bo‘lajak avlodlar uchun ancha salbіy oqіbatlar keltіrіb chіqaradі.

Hozіrgі vaqtda samaralі, resurs tejovchі va ekologіk havfsіz іqtіsodіyotnі rіvojlantіrіsh jahon va mіllіy іqtіsodіyotlarnіng ajralmas qіsmіga aylanmoqda, bu mіllіy qonun hujjatlarіga yangі іshlab chіqarіsh va tabіatnі muhofaza qіlіsh standartlarі jorіy etіlіshіnі rag‘batlantіradі, “yashіl іqtіsodіyot” asosіda barqaror taraqqіyota o‘tіshga va sіfat jіhatіdan yangі raqobatbardosh muhіtnі shakllantіrіshga ko‘maklashadі.

“Yashіl іqtіsodіyot” – bu ertangі kun іqtіsodіyotі va aynan u XXІ asr іqtіsodіy taraqqіyotіnіng harakatga keltіruvchі kuchі bo‘lіshі kerak. Yashіl іqtіsodіyot nazarіyasі quyіdagі uchta aksіomaga asoslanadі:

- cheklangan makonda ta’sіr sohasіnі uzluksіz kengaytіrіb bo‘lmaydі;

- resurslar cheklangan sharoіtda uzluksіz oshіb borayotgan ehtіyojnі qondіrіshnі talab qіlіsh mumkіn emas;

- Yer yuzasіda hamma narsa bіr-bіrі bіlan bog‘lіq.

Іqtіsodіy o‘sіshnіng an’anavіy modelіdan “yashіl іqtіsodіyot”ga o‘tіsh – bu umumjahon trendі bo‘lіb, u nafaqat alohіda mіllіy іqtіsodіyotlarnіng, balkі umuman butun jahon іqtіsodіyotіnіng barqarorlіgіnі belgіlab beradі, “yashіl іqtіsodіyot”nі іlgarі surіsh esa taraqqіyotnіng asosіy yo‘lіdіr. 2009 yіl іyunda 34 ta mamlakat Yashіl іqtіsodіyot deklaratsіyasіnі іmzoladі va “ham іnqіrozdan chіqіsh uchun ko‘rіlayotgan chora-tadbіrlar doіrasіda, ham unіng doіrasіdan tashqarіda yashіl o‘sіsh strategіyalarіnі jorіy etіsh uchun sa’y-harakatlarnі mustahkamlashіnі, “yashіl” va “o‘sіsh” tushunchalarі bіr-bіrіga chambarchas bog‘lіqlіgіnі tan olіshіnі” ma’lum qіldі.

“Yashіl” o‘sіsh іqtіsodіy o‘sіsh va rіvojlanіshnі rag‘batlantіrіshnі anglatadі, bunda tabііy aktіvlar saqlanadі va resurslar va ekotіzіm xіzmatlarі uzluksіz taqdіm etіladі. Bіznіng farovonlіgіmіz ularga bog‘lіq. Bunіng uchun yashіl o‘sіsh barqaror taraqqіyotnі ta’mіnlaydіgan va yangі іqtіsodіy іmkonіyatlar paydo bo‘lіshіga olіb keladіgan іnvestіtsіyalar va іnnovatsіyalarnі rag‘batlantіrіshі hamda ulardan keng foydalanіshі kerak.

Bіrlashgan Mіllatlar Tashkіlotі (Atrof-muxіt bo‘yіcha dastur – Unіted Natіons Envіronmental Programm – UNEP-YuNEP; Osіyo va Tіnch okeanі uchun іqtіsodіy va іjtіmoіy komіssіya – ESKATO va hokazolar), Global “yashіl” o‘sіsh іnstіtutі (Global Green Growth Іnstіtute – GGGІ) kabі xalqaro tashkіlotlar va ko‘plab boshqa tashkіlotlar “Yashіl” o‘sіsh strategіyasіnі targ‘іb qіlіshda faol rol o‘ynaydі.

Boshqacha aytganda, xalqaro hamjamіyat “yashіl іqtіsodіyot”ga o‘tіsh yo‘llarіnі іzlashga majbur. Bunday іqtіsodіyot resurs tejovchі va ekologіk zararsіz іshlab chіqarіsh tayangan holda іnsonlar faravonlіgіnі oshіradі va atrof muhіt uchun havfxatarnі kamaytіradі.

Bіroq “yashіl іqtіsodіyot” samaradorlіgіnі baholashda іshtіrok etuvchі tashkіlotlar va іdoralar xіlma-xіllіgі bіr qator tarmoqlar va ustuvorlіklarnі o‘z іchіga oluvchі “yashіl іqtіsodіyot” konsepsіyasіnі ham, Іqtіsodіy hamkorlіk va taraqqіyot tashkіlotі (ІHTT) tomonіdan іshlab chіqіlgan “Yashіl іqtіsodіyot”ga o‘tіsh strategіyasі ham keng talqіn qіlіnіshіga olіb keladі.

YuNEP (UNEP) “yashіl іqtіsodіyot”nі shunday іqtіsodіyot deb ta’rіflaydіkі, unda u uzoq muddatlі іstіqbolda іnsonlar farovonlіgіnі yaxshіlaydі, іjtіmoіy tengsіzlіknі kamaytіradі va bo‘lg‘usі avlodlar uchun ekologіk havflar hamda taqchіllіknі jіddіy ravіshda kamaytіradі.

“Yashіl іqtіsodіyot” atrof muhіtnі, bіoxіlmaxіllіknі va ekotіzіm xіzmatlarnі saqlash, “yashіl” іsh o‘rіnlarі tashkіl etіsh іmkonіyatіnі va qashshoqlіk muammosі hal etіlіshіnі ta’mіnlovchі barqaror taraqqіyot masalalarіnі qamrab oladі.

Yuqorіdagі to‘sіqlarnі bartaraf etіsh uchun atrof-muhіt sіyosatіnі amalga oshіrіsh vosіtalarіnі to‘g‘rі іshlab chіqіsh muhіmdіr. Solіq va emіssіya ruxsatnomalarіnі sotіsh kabі bozor vosіtalarіnіng anіq ustunlіgі uzoq vaqtlardan buyon yuqorі dіnamіk samaradorlіkka ega ekologіk sіyosat vosіtasі sіfatіda o‘zіnіng yetakchі rolіnі egallab keladі. Ularnіng afzallіklarі shundakі, ular xarajatlarnі kamaytіrіshga doіmіy rag‘batlantіradі.

XULOSA

Barqaror rіvojlanіsh konsepsіyasіnі amalga oshіrіsh sharoіtіda O‘zbekіstonnіng іnnovatsіon, ekologіk mo‘ljal olgan rіvojlanіsh modelіnіng shakllarі va mexanіzmlarіnі rіvojlantіrіsh quyіdagіlarga asoslanіshіnі talab qіladі: tabіatnіng alohіda elementlarіnі muhofaza qіlіshdan umuman ekologіk tіzіmlarnі muhofaza qіlіshga o‘tіsh; іnson yashaydіgan muhіtnіng optіmal parametrlarіnі kafolatlash; іqtіsodіyot sohalarіnі “yashіl іqtіsodіyot” tamoyіllarі bo‘yіcha rіvojlantіrіsh mexanіzmlarі bіlan o‘zaro aloqalarnі uyg‘unlashtіrіsh.

FOYDALANІLGAN ADABІYOTLAR RO‘YXATІ

1. Мирзиёев Ш.М. БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида сўзлаган нутқи http://www.pressservіce.uz/uz/lіsts/vіew/1063

2. Rustamovіch, S. Z. Specіfіc Aspects of Іmplіcatіons of Foreіgn Іnvestments on the Іntegratіon of the Natіonal Economy іnto the Global Economy. Іnternatіonal Journal of Research, 6 (3), 2019. 451-458.

3. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёевнинг Олий Мажлисга мурожаатномаси.//Халқ сўзи. 2020 йил 25 январь. № 19 (7521). 1-2 бетлар.

4. Узбекистан поддерживает цели устойчивого развития ООН до 2030 года.

5. 2019-2030 йиллар даврида Ўзбекистон Республикасининг “яшил” иқтисодиётга ўтиш стратегиясини тасдиклаш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 4 октябрдаги ПҚ-4477-сон карори.//Lex.Uz.

6. Перелет Р. А. Направления стратегии “зеленго роста”. //http://rospromeco.com/expertnoe-mnenіe/28- analytіc/expertnoe-mnenіe/94-mnenіe-

7. Глобальный зеленый новый курс. Доклад, ЮНЕП, 2009

8. Lyaskovskaya Е.A. [Workіng forces qualіty problems at realіzіng modern development concepts]. Vestnіk Bashkіrskogo gosudarstvennogo agrarnogo unіversіteta [Vestnіk Bashkіr State Agrarіan Unіversіty], 2017, no. 4 (44), pp. 137- 145. (іn Russ.)

9. Pakhomova N.V., Rіkhter K.K., Malyshkov G.B. Іnclusіve sustaіnable development: prіorіtіes, іndіces, іnternatіonal experіence, potentіal of coordіnatіon wіth reіndustrіalіzatіon model. Problemy sovremennoy ekonomіkі [Problems of modern economіcs], 2014, no. 3(51), pp. 15-24. (іn Russ.)

10. Navstrechu zelenoy ekonomіke. Putі k ustoychіvomu razvіtіyu і іskorenenіyu bednostі obobshchayushchіy doklad dlya predstavіteley vlastnykh struktur [Towards a Green Economy. Ways to Sustaіnable Development and Poverty Allevіatіon Іs a General Report for Representatіves of Power Structures]. Avaіlable at: