ResearcherUz LogoResearcherUz

MUSTAQIL TA’LIM ASOSIDA TALABALARDA METAKOGNITIV KO‘NIKMALARNI RIVOJLANTIRISH

Annotatsiya

KIRISH: so‘nggi yillarda oliy ta’limda kredit-modul tizimining joriy etilishi hamda masofaviy va aralash ta’lim shakllarining keng qo‘llanilishi natijasida talabalarning mustaqil ta’limga ajratilgan soatlar hajmi sezilarli darajada oshdi. An’anaviy ta’limda bilim asosan o‘qituvchi yo‘l-yo‘rig‘i bilan o‘zlashtirilgan bo‘lsa, hozirgi sharoitda o‘quv yuklamasining 50–60 foizi mustaqil ta’lim orqali egallanishi talab etiladi. Bu holat talabaning o‘z vaqtini, diqqatini va kognitiv imkoniyatlarini samarali boshqarish qobiliyati – ya’ni metakognitiv ko‘nikmalar masalasini dolzarb pedagogik muammoga aylantirmoqda. Ayniqsa, pedagogika yo‘nalishi talabalari uchun metakognitiv ko‘nikmalar bir vaqtning o‘zida shaxsiy va kasbiy jihatdan muhim: ular o‘z bilish faoliyatini boshqarish orqali dasturlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtiradi va kelajakda o‘quvchilarning metakognitiv rivojlanishini ta’minlaydi. MAQSAD: mazkur maqolaning maqsadi pedagogika oliy ta’lim muassasalari talabalarida mustaqil ta’lim jarayonida metakognitiv ko‘nikmalarni (rejalashtirish, kuzatish, baholash, refleksiya) rivojlantirishning nazariy asoslari va amaliy metodlarini tahlil qilish, shuningdek, o‘qituvchining bilvosita roli va baholash vositalarini yoritib berishdan iborat. MATERIALLAR VA METODLAR: maqolada metakognitsiya bo‘yicha xorijiy (J. Flavell, A. Brown, D. Hacker, B. Zimmerman), MDH va mahalliy (B. Xodjayev, E. Rasulov, G. Gubina, A. Karpov va boshqalar) olimlarning ilmiy ishlari tahlil qilindi. Shuningdek, mustaqil ta’limni tashkil etish shakllari (auditoriyaga tayyorgarlik, auditoriyadan tashqari ish, axborot-resurs markazlarida o‘qish) va metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantiruvchi metodlar (SMART maqsadlar, o‘rganish jurnali, xatolarni tahlil qilish, “o‘ylab gapirish” texnikasi, Pomodoro usuli, konsepsiya xaritasi) batafsil izohlandi. MUHOKAMA VA NATIJALAR: mustaqil ta’limda o‘qituvchining bevosita ishtiroki kam bo‘lsa-da, metakognitiv bosqich (scaffolding), formatik fikr-mulohaza, metakognitiv muhokama mashg‘ulotlari, shaxsiy namuna (modelling) va portfolio kabi vositalar orqali talabaning metakognitiv rivojlanishiga hissa qo‘shish mumkin. Metakognitiv ko‘nikmalarni baholashda an’anaviy testlardan farqli ravishda metakognitiv so‘rovnoma, “o‘ylab gapirish” yozuvi tahlili, o‘rganish jurnali sifat tahlili va akademik natijalar bilan korrelyatsiya kabi vositalar samarali ekanligi ko‘rsatilgan. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, metakognitiv strategiyalarni qo‘llaydigan talabalar mustaqil ta’limda yuqori natijalarga erishadi, aks holda vaqtning 50% dan ortig‘i samarasiz sarflanadi. XULOSA: metakognitiv ko‘nikmalar – bu talabaga “baliq” berish emas, balki “baliq tutish”ni o‘rgatishning eng chuqur shaklidir. Ular bilimlarni faqat o‘zlashtirishga emas, balki qanday o‘rganishni o‘rganishga yo‘naltiradi. Metakognitiv ko‘nikmalari rivojlangan talaba o‘qituvchisiz ham o‘rgana oladigan, xatolaridan saboq chiqaradigan va butun hayoti davomida o‘z bilimini yangilay oladigan mustaqil shaxsdir. Shu sababli, pedagogika oliygohlarida metakognitiv yondashuv nafaqat o‘qitish metodi, balki o‘quv dasturining mazmuniy qismiga aylanishi kerak.


INTRODUCTION: the introduction of the credit-module system and the expansion of distance and blended learning in higher education have significantly increased the number of hours allocated to students’ independent learning. In the traditional model, knowledge was acquired mainly under the direct guidance of a teacher, whereas today about 50–60% of the study load must be mastered independently. This situation brings to the fore the issue of metacognitive skills – the ability to effectively manage one’s time, attention, and cognitive resources. For students of pedagogy, metacognitive skills are doubly important: they help them successfully complete their own studies and, in the future, enable them to foster metacognitive development in their own pupils. PURPOSE: the purpose of this article is to analyze the theoretical foundations and practical methods of developing metacognitive skills (planning, monitoring, evaluation, reflection) in pedagogy students during independent learning, as well as to highlight the indirect role of the teacher and the tools for assessment. MATERIALS AND METHODS: the article analyzes the scientific works of foreign (J. Flavell, A. Brown, D. Hacker, B. Zimmerman) and local (B. Khodjayev, E. Rasulov, G. Gubina, A. Karpov, etc.) researchers on metacognition. The forms of organizing independent learning (preparation for classroom sessions, extracurricular work, learning in information resource centers) and methods for developing metacognitive skills (SMART goals, learning log, error analysis, think-aloud technique, Pomodoro technique, concept mapping) are described in detail. DISCUSSION AND RESULTS: it is shown that although the teacher does not directly participate in the student’s independent work, they can contribute to metacognitive development through metacognitive scaffolding, formative feedback, metacognitive discussion sessions, personal modelling, and portfolios. For assessing metacognitive skills, the following tools are proposed: metacognitive questionnaire, analysis of think-aloud protocols, qualitative analysis of learning logs, and correlation with academic outcomes. Research confirms that students who apply metacognitive strategies achieve higher results; otherwise, more than 50% of their study time is spent ineffectively. CONCLUSION: metacognitive skills represent the deepest form of teaching not “to give a fish” but “to teach how to fish.” They focus not merely on acquiring knowledge, but on learning how to learn independently and effectively throughout life. A student with well-developed metacognitive skills can learn without a teacher, learn from mistakes, and constantly update their knowledge. Therefore, in pedagogical higher education institutions, the metacognitive approach should become not just a teaching method, but an integral part of the curriculum.

To'liq PDF hujjat

O'xshash maqolalar

SPORT MASHG‘ULOTLARI JARAYONIDA O‘QUVCHILARNING MAS’ULIYATLI MUNOSABATINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI
Pedagogika fanlariSport mashg‘ulotlariPedagogik vaziyatlarMas’uliyatli munosabat

Bobojonov Ne’matjon Shonazarovich

Mazkur maqolada sport mashg‘ulotlari jarayonida o‘quvchilarda mas’uliyatli munosabatni shakllantirishning pedagogik-psixologik mexanizmlari hamda ularning konseptual asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqotda sport mashg‘ulotlari shaxsning irodaviy barqarorligi, ichki motivatsiyasi va ijtimoiy faolligini rivojlantiruvchi muh…

Inter Education & Global Study15.10.202643
TALABALARDA MADANIY IMMUNITETNI RIVOJLANTIRISHGA DOIR INDIVIDUAL PEDAGOGIK YONDASHUVNING MAZMUNI VA TATBIQ ETISH YO‘LLARI.
Pedagogika fanlariMadaniy immunitetIndividual yondashuvTalaba

Begmatova Dilnoza Muxtarovna

Maqolada talabalarda madaniy immunitetni rivojlantirishga qaratilgan individual pedagogik yondashuvning nazariy asoslari, tashkiliy mazmuni va amaliy tatbiq etish mexanizmlari tahlil qilinadi. Madaniy immunitet qadriyatlarga ongli munosabat, axborotni tanqidiy baholash, madaniyatlararo muloqot hamda mustaqil axloqiy qa…

Inter Education & Global Study15.10.202612
DZYUDO TO‘GARAGIDA TALABALAR TAYYORGARLIGINI PEDAGOGIK TESTLASH ASOSIDA TASHKIL ETISH.
Pedagogika fanlariDzyudoTalabalarUmumiy jismoniy tayyorgarlik

Azimov Laziz Ahrorovich

Maqolada oliy ta’lim muassasalarida dzyudo to‘garagida shug‘ullanuvchi talabalarning tayyorgarligini pedagogik testlash va baholash asosida tashkil etish masalasi yoritilgan. To‘garakka turli darajadagi jismoniy tayyorgarlik bilan keladigan talabalarning tayyorgarligini xolis aniqlash va nazorat qilish uchun ishonchli …

Inter Education & Global Study19.10.202622
ELEKTROMAGNIT INDUKSIYA QONUNINI O‘QITISHDA MUAMMOLI EKSPERIMENTLAR HAMDA VIZUAL TAJRIBALARDAN FOYDALANISH METODIKASI.
Pedagogika fanlariElektromagnit induksiyaLens qoidasiMuammoli ta’lim

Tulyaganova Shaxnoza Abduraximovna

Maqolada elektromagnit induksiya qonunini o‘qitishda muammoli eksperimentlar va vizual tajribalardan foydalanish metodikasi yoritiladi. Magnit, g‘altak va galvanometr yordamidagi namoyishlar asosida muammoli vaziyat yaratish, o‘quvchi gipotezasini shakllantirish, tajriba natijalarini qayd etish va fizik xulosa chiqaris…

Inter Education & Global Study18.10.202602
ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ АЛГОРИТМИЧЕСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ У БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ.
Pedagogika fanlariАлгоритмическая компетенцияБудущий учительПрофессиональная подготовка

Анварбекова Хилола Нумановна

В данной статье освещаются теоретико-методологические основы развития алгоритмических компетенций у будущих учителей. В условиях современного цифрового образования от педагога требуется не только умение пользоваться готовой информацией, но и способность анализировать проблему, планировать этапы её решения, логически мы…

Inter Education & Global Study17.10.202622