Ilmiy maqola qanday yoziladi: tartibi, qoidalari va namuna

Ilmiy maqola nima va qanday turlari bor

Ilmiy maqola — muallif oʻz tadqiqoti natijalarini yoki mavjud tadqiqotlar tahlilini ilmiy jamoatchilikka maʼlum qiladigan, taqrizdan oʻtib jurnalda chop etiladigan matn. U insho yoki referatdan farq qiladi: maqolada yangi natija, yangi tahlil yoki yangi xulosa boʻlishi kerak, har bir daʼvo esa maʼlumot yoki manba bilan asoslanadi.

Maqolaning asosiy turlari:

• Empirik (original) maqola — oʻz tajribangiz, soʻrovnoma yoki eksperiment natijalari.
• Sharh (obzor) maqola — mavzu boʻyicha mavjud tadqiqotlarni tizimlashtirib, umumiy xulosa chiqaradi.
• Nazariy maqola — tushuncha, model yoki yondashuvni asoslaydi.
• Tezis va qisqa xabar — konferensiya uchun 2–4 betlik qisqa matn.

Boshlovchi tadqiqotchi uchun eng qulay yoʻl — kichik empirik tadqiqot (masalan, oʻz sinfingizda oʻtkazilgan tajriba yoki soʻrovnoma) yoki tor mavzu boʻyicha sharh.

Maqolaning tuzilishi

Aksariyat jurnallar IMRAD tuzilishini kutadi: Introduction (kirish), Methods (metodlar), Results (natijalar) and Discussion (muhokama). Toʻliq maqola quyidagi qismlardan iborat (foizlar — maqola hajmidagi taxminiy ulush):

Sarlavha

Sarlavhani oʻqigan odam tadqiqot nima haqida ekanini darhol tushunishi kerak. «Taʼlim tizimini takomillashtirish» — bu bir maqolaga sigʻmaydigan mavzu; «5-sinf matematika darslarida Kahoot platformasidan foydalanishning oʻzlashtirishga taʼsiri» — aniq sarlavha: unda obyekt, usul va kutilgan natija bor.

Annotatsiya

Annotatsiya — maqolaning eng koʻp oʻqiladigan qismi: muharrir, taqrizchi va Google Scholar foydalanuvchisi avval aynan uni koʻradi. Uni toʻrt qismdan tuzing:

1. muammo va tadqiqot maqsadi (1–2 gap);
2. qanday metod va maʼlumotlar ishlatilgani (1–2 gap);
3. asosiy natijalar — iloji boricha raqamlar bilan (2–3 gap);
4. xulosa va amaliy ahamiyati (1 gap).

Annotatsiya kirishning nusxasi emas: unda «dolzarb», «muhim ahamiyat kasb etadi» kabi umumiy gaplar oʻrniga tadqiqotning oʻzi boʻlishi kerak.

Kirish

Kirishni «voronka» shaklida quring: umumiy muammo → mavjud yechimlar → hal qilinmagan savol → shu maqolaning maqsadi. Muammoni birinchi abzatsdayoq ayting: «Bugungi kunda … dolzarb ahamiyat kasb etmoqda» bilan boshlanadigan uch abzatsni taqrizchi oʻtkazib yuboradi.

Natijalar va muhokama

Natijalarda faqat nima olinganini yozing: raqamlar, jadvallar, kuzatuvlar. Ular nimani anglatishini, boshqa mualliflar natijalariga qanday mos kelishini va tadqiqot cheklovlarini muhokamada yozing. Bu ikki qismni aralashtirish — taqrizchilar eng koʻp izoh yozadigan xato.

Yozish tartibi: 8 bosqich

1. Mavzuni tanlang va toraytiring. Mavzu bitta aniq savolga javob berishi kerak. Keng mavzu yuzaki maqolaga olib keladi.
2. Jurnalni oldindan tanlang va talablarini oʻqing. Hajm, shrift, annotatsiya tillari va iqtibos uslubi jurnaldan jurnalga farq qiladi. Maqolani boshidan talabga mos yozish tayyor matnni qayta formatlashdan osonroq.
3. Adabiyotlarni yigʻing. Google Scholar, Cyberleninka va researcher.uz maqolalar katalogida mavzu boʻyicha soʻnggi 5–10 yilda chop etilgan ishlarni toping, xorijiy manbalarni ham qoʻshing. Har bir manbani darhol toʻliq bibliografik maʼlumoti bilan yozib boring — keyin qidirish koʻp vaqt oladi.
4. Reja tuzing. Har bir boʻlim uchun 2–3 asosiy fikrni yozib chiqing — bu maqolaning skeleti.
5. Metodologiya va natijalardan boshlang. Bu eng aniq qismlar. Kirish va annotatsiyani oxirida yozing — shunda ular maqolaning oʻziga aniq mos keladi.
6. Iqtiboslarni toʻgʻri qoʻying. Boshqa muallifning fikri, raqami yoki xulosasi — har doim havola bilan. Manbasiz koʻchirma, jumladan tarjima qilingan matn ham, plagiat hisoblanadi.
7. Tahrir qiling va antiplagiatdan oʻtkazing. Matnni bir kun dam olib qayta oʻqing, ilmiy rahbar yoki hamkasbga koʻrsating. Koʻp jurnallar originallik foiziga chegara qoʻyadi — aniq qiymatni jurnal talablaridan bilib oling.
8. Jurnalga yuboring va taqrizga javob bering. Taqrizchi izohlariga bandma-band javob yozing va maqolaga kiritilgan oʻzgarishlarni koʻrsating. Maqola rad etilsa, izohlarni hisobga olib boshqa jurnalga yuboring.

Rasmiylashtirish qoidalari

Har bir jurnalning oʻz talablari bor va ular hal qiluvchi. Quyida Oʻzbekiston jurnallarida koʻp uchraydigan talablar keltirilgan — maqolani tayyorlashda ulardan andoza sifatida foydalaning:

• Hajm: 5–15 bet (A4), adabiyotlar roʻyxati bilan.
• Shrift: Times New Roman, 14 pt (baʼzi jurnallarda 12 pt), qator oraligʻi 1,5 (yoki 1,0).
• Hoshiyalar: 2–2,5 sm; xatboshi 1,25 sm; matn eni boʻyicha tekislanadi.
• UDK indeksi sarlavhadan oldin — koʻp mahalliy jurnallarda majburiy.
• Annotatsiya va kalit soʻzlar uch tilda: oʻzbek, rus va ingliz.
• Jadval va rasmlar raqamlangan, nomlangan va matnda ularga havola qilingan.
• Iqtibos uslubi: kvadrat qavsdagi raqam — [1], [2, 45-b.] (GOST) yoki muallif va yil — (Karimov, 2023) (APA). Jurnal qaysini talab qilsa, shuni ishlating.
• ORCID — muallifning xalqaro identifikatori. U bepul va orcid.org saytida bir necha daqiqada olinadi.

Maqola namunasi

Maqola birinchi sahifasining tuzilishi quyidagicha. Misol shartli: mavzu, muallif va raqamlar namuna uchun toʻqib chiqarilgan.

Adabiyotlar roʻyxatini rasmiylashtirish

Adabiyotlar roʻyxati — eng koʻp xato qilinadigan qism. Uchta qoida: roʻyxatdagi har bir manbaga matnda havola boʻlsin (va aksincha); barcha manbalar bitta uslubda rasmiylashtirilsin; manbaning DOI raqami boʻlsa, uni koʻrsating. Namunalar (mualliflar shartli):

GOST uslubi

• Kitob: Karimov A.B. Taʼlim nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2021. – 240 b.
• Jurnal maqolasi: Xasanova N.R. Oʻqituvchining raqamli kompetensiyasi // Pedagogika. – 2023. – №4. – B. 45–52.
• Internet manba: Maqola nomi [Elektron resurs]. – URL: https://… (murojaat sanasi: 10.10.2026).

APA uslubi

• Karimov, A. B. (2021). Taʼlim nazariyasi. Fan.
• Xasanova, N. R. (2023). Oʻqituvchining raqamli kompetensiyasi. Pedagogika, (4), 45–52. https://doi.org/10.xxxx/xxxx

Koʻp uchraydigan xatolar

• Mavzu juda keng. Bitta maqolada bitta savolga javob bering.
• Yangi natija yoʻq. Maqola darslik boʻlimiga oʻxshab, maʼlum narsalarni qayta aytib beradi.
• Kirishda faqat umumiy gaplar — muammo va maqsad uchinchi betda ham koʻrinmaydi.
• Manbasiz daʼvolar va eskirgan adabiyotlar — roʻyxatda faqat 20 yil oldingi kitoblar.
• Havolasiz koʻchirma va tarjima — bu plagiat; antiplagiat tizimlari tarjimani ham aniqlaydi.
• Annotatsiya — kirishning nusxasi, unda natija haqida birorta gap yoʻq.
• Bitta maqolani bir vaqtda bir nechta jurnalga yuborish — ilmiy etikaga zid va maqolaning rad etilishiga sabab boʻladi.

Jurnal tanlash: OAK roʻyxati va soxta jurnallar

Maqola ilmiy daraja uchun kerak boʻlsa, jurnal Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) roʻyxatida boʻlishi shart. Muhim nozik jihat: jurnal roʻyxatda boʻlishi yetarli emas — u aynan sizning fan sohangiz boʻyicha kiritilgan boʻlishi kerak.

Jurnalni OAK roʻyxatidan tekshirish →

Soxta (yirtqich) jurnalning belgilari:

• «24 soatda chop etamiz», «100 % qabul» kabi vaʼdalar — haqiqiy taqriz bunday tez boʻlmaydi;
• har qanday mavzudagi maqolani qabul qiladi;
• tahririyat aʼzolari nomaʼlum yoki ularni tekshirib boʻlmaydi;
• ISSN raqami yoʻq yoki portal.issn.org da topilmaydi;
• oldingi sonlari arxivi ochiq emas, maqolalari Google Scholar da topilmaydi.

researcher.uz da Oʻzbekiston ilmiy jurnallari va ularning arxivi bir joyda jamlangan: maqolalar Google Scholar talablariga mos metamaʼlumotlar bilan joylashtiriladi, shuning uchun ularni qidiruv tizimlarida topish oson.

Koʻp beriladigan savollar