Kompetensiya nima: turlari, tarkibi va oʻquvchida rivojlantirish yoʻllari

Kompetensiya — bu bilim, koʻnikma, tajriba va munosabatni yangi, real vaziyatda maqsadga muvofiq qoʻllay olish qobiliyati. Oddiy qilib aytganda, kompetensiya «nimani biladi?» emas, «bilganini qanday ishlata oladi?» degan savolga javob beradi. Masalan, foizni hisoblash qoidasini bilish — bilim; doʻkondagi chegirmani tez hisoblab, qaysi taklif foydaliroq ekanini aniqlash — kompetensiya.

Kompetensiya soʻzining maʼnosi

Atama lotincha competere — «mos kelmoq, layoqatli boʻlmoq» soʻzidan olingan. Taʼlimda u XX asr oxiridan keng qoʻllanila boshladi: maktab bitiruvchisi koʻp maʼlumotni yod olgani bilan hayotiy muammoni hal qila olmasligi aniqlangach, taʼlim natijasini «nimani bilishi» bilan emas, «nimani qila olishi» bilan oʻlchash zarurati paydo boʻldi. Shu tariqa kompetensiyaviy yondashuv shakllandi.

Kompetensiya va kompetentlik: farqi nimada?

Bu ikki atama koʻpincha aralashtiriladi:

Kompetensiya — oldindan belgilangan talab, yaʼni inson nimani uddalay olishi kerakligi. U taʼlim standartida, oʻquv dasturida yoziladi.
Kompetentlik — shu talabni aniq bir insonda amalda egallanganlik darajasi. «Oʻqituvchining kasbiy kompetentligi yuqori» deganda uning kompetensiyalarni qanchalik egallaganini nazarda tutamiz.

Boshqacha aytganda, kompetensiya — maqsad, kompetentlik — natija.

Kompetensiyaning tarkibi

Har qanday kompetensiya bir necha qismdan iborat va ulardan biri boʻlmasa, toʻliq hisoblanmaydi:

bilim — tushuncha, qoida, faktlar;
koʻnikma va malaka — bilimni qoʻllash usullari;
tajriba — shu faoliyatni ilgari bajargan boʻlish;
munosabat va qadriyat — ishga masʼuliyat, qiziqish, xatodan qoʻrqmaslik;
vaziyatni anglash — qaysi bilimni qachon ishlatish kerakligini koʻra olish.

Kompetensiya turlari

Pedagogikada kompetensiyalar odatda uch darajaga ajratiladi:

Tayanch (umumiy) kompetensiyalar — barcha fanlar va hayotning har qanday sohasi uchun zarur: muloqot, axborot bilan ishlash, oʻzini oʻzi rivojlantirish va boshqalar.
Fanlararo kompetensiyalar — bir nechta fan uchun umumiy: masalan, maʼlumotni jadval va diagrammada ifodalash matematikada ham, geografiyada ham, biologiyada ham kerak.
Fanga oid kompetensiyalar — muayyan fan doirasidagi qobiliyat: kimyoda tajriba oʻtkazish, ona tilida matn tuzish, tarixda manbani tahlil qilish.

Oʻzbekistonda 2017-yilda tasdiqlangan umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standartlarida quyidagi tayanch kompetensiyalar belgilangan: kommunikativ kompetensiya; axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi; oʻzini oʻzi rivojlantirish kompetensiyasi; ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi; milliy va umummadaniy kompetensiya; matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor boʻlish hamda foydalanish kompetensiyasi.

Kompetensiyaviy yondashuv anʼanaviy darsdan nimasi bilan farq qiladi?

Anʼanaviy yondashuvKompetensiyaviy yondashuv Natija — oʻzlashtirilgan bilim hajmiNatija — bilimni qoʻllay olish Oʻqituvchi tushuntiradi, oʻquvchi takrorlaydiOʻquvchi vazifani mustaqil hal qiladi, oʻqituvchi yoʻnaltiradi Topshiriq — namuna boʻyicha mashqTopshiriq — hayotiy vaziyat, muammo, loyiha Baholash — toʻgʻri javoblar soniBaholash — mezonlar boʻyicha: qanday hal qildi, nimani asosladi

Darsda kompetensiyani qanday rivojlantirish mumkin?

Vaziyatli topshiriqlar bering. «Tenglamani yeching» oʻrniga «Sinf ekskursiyasi uchun avtobus ijarasi narxini hisoblang, qaysi kompaniya arzonroq?» kabi real kontekstli masalalar.
Loyiha va tadqiqot ishlarini kiriting. Bir necha darsga moʻljallangan kichik loyiha bilim, koʻnikma va masʼuliyatni birga rivojlantiradi.
Juftlik va guruh ishidan foydalaning. Kommunikativ kompetensiya faqat muloqot jarayonida shakllanadi.
Oʻquvchiga tanlov bering. Topshiriqni bajarish usulini yoki manbani tanlash oʻzini oʻzi rivojlantirish kompetensiyasini oʻstiradi.
Mezonli baholashni qoʻllang. Oʻquvchi ishni boshlashdan oldin qanday mezonlar bilan baholanishini bilsin.
Refleksiya qildiring. Dars oxirida «Bugun nimani qila oladigan boʻldim? Qayerda qiynaldim?» degan savollar.

Kompetensiya qanday baholanadi?

Kompetensiyani test bilan toʻliq oʻlchab boʻlmaydi, chunki u amalda koʻrinadi. Shuning uchun amaliy topshiriqlar, loyiha himoyasi, portfolio, kuzatuv varaqasi va mezonlar jadvali (rubrika) qoʻllaniladi. Har bir mezon uchun daraja tavsifi yoziladi: masalan, «maʼlumotni diagrammada toʻgʻri va izohli tasvirlaydi» — yuqori daraja, «diagramma tuzadi, lekin izohlamaydi» — oʻrta daraja.

Koʻp uchraydigan xatolar

Kompetensiyani bilim bilan tenglashtirish: darsga «kompetensiya» soʻzi qoʻshilgani bilan topshiriqlar oʻsha-oʻsha qolib ketadi.
Hamma darsda barcha tayanch kompetensiyalarni rivojlantirishga urinish — bitta darsda bir-ikkitasiga eʼtibor qaratgan maʼqul.
Natijani faqat yozma test bilan tekshirish.

Qisqa javoblar

Kompetensiya bilan koʻnikmaning farqi nima? Koʻnikma — muayyan harakatni bajara olish; kompetensiya esa bilim, koʻnikma va munosabatni yangi vaziyatda birga qoʻllay olish. Koʻnikma kompetensiyaning bir qismi.

Kasbiy kompetensiya nima? Muayyan kasb vazifalarini sifatli bajarish uchun zarur kompetensiyalar majmui. Oʻqituvchi uchun bu — fanni bilish, metodik, kommunikativ, axborot-raqamli va boshqa kompetensiyalar.

Tayanch kompetensiyalar amalda qanday koʻrinadi?

Har bir tayanch kompetensiyani darsdagi aniq harakat orqali tasavvur qilish oson:

Kommunikativ — oʻquvchi oʻz fikrini ogʻzaki va yozma aniq ifodalaydi, suhbatdoshni tinglaydi, bahsda dalil keltiradi. Darsda: juftlikda masala yechimini bir-biriga tushuntirish.
Axborotlar bilan ishlash — kerakli maʼlumotni topadi, manbaning ishonchliligini tekshiradi, maʼlumotni jadval yoki sxemaga aylantiradi. Darsda: ikki saytdagi maʼlumotni solishtirib, qaysi biri toʻgʻriligini aniqlash.
Oʻzini oʻzi rivojlantirish — oʻz bilimidagi boʻshliqni koʻradi, maqsad qoʻyadi, mustaqil oʻrganadi. Darsda: mavzu oxirida «nimani hali bilmayman» roʻyxatini tuzish va uni toʻldirish rejasi.
Ijtimoiy faol fuqarolik — jamiyatdagi voqealarga befarq emas, qonun va qoidalarni hurmat qiladi, jamoada masʼuliyat oladi. Darsda: mahalla muammosi boʻyicha kichik loyiha.
Milliy va umummadaniy — oʻz madaniyatini biladi va boshqa madaniyatlarga hurmat bilan qaraydi. Darsda: turli xalqlar bayramlarini taqqoslash.
Matematik savodxonlik va fan-texnika yangiliklaridan foydalanish — hisob-kitob, oʻlchash, grafikni oʻqishni hayotda qoʻllaydi. Darsda: oilaviy oylik xarajatlar jadvalini tuzish.

Oʻqituvchining kasbiy kompetensiyalari

Kompetensiya faqat oʻquvchiga emas, oʻqituvchiga ham tegishli. Oʻqituvchining kasbiy kompetensiyalari odatda quyidagicha guruhlanadi:

fanga oid — oʻqitadigan fanini chuqur bilish;
metodik — mavzuni oʻquvchi yoshiga va darajasiga mos usulda tushuntira olish;
psixologik-pedagogik — oʻquvchining yosh va individual xususiyatlarini hisobga olish;
kommunikativ — oʻquvchi, ota-ona va hamkasblar bilan samarali muloqot;
axborot-raqamli — raqamli resurslar va platformalardan darsda foydalanish;
tadqiqotchilik — oʻz amaliyotini tahlil qilish, yangi usullarni sinab koʻrish va natijasini ilmiy maqola sifatida eʼlon qilish.

Vaziyatli topshiriq qanday tuziladi: misol

Kompetensiyaga yoʻnaltirilgan topshiriqning toʻrt qismi boʻladi: vaziyat, vazifa, maʼlumot va natija shakli.

7-sinf, geografiya. Vaziyat: «Oilangiz yozgi taʼtilda Toshkentdan Xivaga sayohat qilmoqchi». Vazifa: «Poyezd va avtomobilda borishni vaqt va narx boʻyicha solishtiring». Maʼlumot: chipta narxi, masofa, yoqilgʻi sarfi va narxi. Natija shakli: «Jadval va oilangizga bir xatboshi tavsiya yozing». Bunday topshiriqda oʻquvchi xarita bilan ishlaydi, hisoblaydi, solishtiradi va xulosasini asoslaydi — bir vaqtning oʻzida bir nechta kompetensiya ishga tushadi.

Yana savollar

Kompetensiyani bir darsda shakllantirish mumkinmi? Yoʻq. Kompetensiya uzoq muddatda, turli fanlar va vaziyatlarda takroriy faoliyat orqali shakllanadi. Bitta dars uning faqat bir qismini rivojlantiradi.

Kompetensiyaviy yondashuv bilimni kamsitadimi? Yoʻq. Bilimsiz kompetensiya boʻlmaydi: yondashuv bilimni yod olishning oʻzi bilan cheklanmaslikni, uni qoʻllashgacha olib borishni talab qiladi.

Platformadagi maqolalar

Shu mavzuda ilmiy maqola yozmoqchimisiz? Tuzilishi, toʻliq misol va Word shablon — ilmiy maqola namuna sahifasida.