Tasviriy matn nima: belgilari, tuzilishi va namunalar

Tasviriy matn — bu narsa, joy, tabiat manzarasi, hayvon yoki insonning tashqi koʻrinishi va belgilarini soʻz bilan chizib beradigan matn turi. Uni oʻqigan kishi tasvirlangan narsani koʻrmasa ham koʻz oldiga keltira oladi: rangini, shaklini, hidini, ovozini «sezadi». Ona tili darslarida (5–6-sinflar) tasviriy matn hikoya va muhokama matnlari bilan birga oʻrganiladi.

Tasviriy matnni boshqa matnlardan qanday ajratish mumkin?

Matnning uch asosiy turi bir-biridan qanday savolga javob berishi bilan farq qiladi:

Matn turiQaysi savolga javob beradiNima haqidaQisqa misol HikoyaNima boʻldi? Keyin nima boʻldi?Voqealar ketma-ketligi«Ertalab turdik, yoʻlga chiqdik, tushda qishloqqa yetdik.» TasvirQanday? Qanaqa?Narsaning belgilari, bir vaqtning oʻzida mavjud«Hovli keng, oʻrtasida qari tut, tagida yashil soʻri.» MuhokamaNega? Nima uchun?Fikr, sabab va dalil«Kitob oʻqish kerak, chunki u fikrlashni oʻstiradi.»

Asosiy farq: hikoyada voqealar birin-ketin sodir boʻladi, tasvirda esa belgilar bir paytda mavjud boʻladi. Shuning uchun hikoyada «keyin», «shundan soʻng» soʻzlari koʻp, tasvirda esa sifatlar, oʻxshatishlar va «oʻng tomonda», «tepasida» kabi joy bildiruvchi soʻzlar koʻp uchraydi.

Tasviriy matnning belgilari

Sifat va rang bildiruvchi soʻzlar koʻp — «moviy», «gʻadir-budur», «yumshoq», «xushboʻy».
Oʻxshatish va jonlantirish — «qor paxtadek oppoq», «shamol derazani taqillatadi».
Sezgilarga murojaat — koʻz bilan koʻrilgan, quloq bilan eshitilgan, burun bilan hidlangan narsalar.
Joy va tartib boʻyicha bayon — umumiydan xususiyga, yaqindan uzoqqa yoki chapdan oʻngga.
Feʼllar koʻpincha hozirgi yoki oʻtgan zamon davom shaklida — «turadi», «yaltirab turardi»: harakat emas, holat ifodalanadi.

Tasviriy matn turlari

Narsa-buyum tasviri — portfel, choynak, sevimli oʻyinchoq.
Tabiat tasviri (peyzaj) — kuz bogʻi, tongdagi dala, togʻ soyi.
Joy tasviri — sinfxona, hovli, mahalla bozori.
Inson tasviri (portret) — tashqi koʻrinish, yuz ifodasi, kiyimi va xulqi.
Hayvon tasviri — mushukcha, ot, laylak.

Tasviriy matnning tuzilishi

Har qanday tasviriy matn uch qismdan iborat boʻladi:

Kirish — nimani tasvirlayotganimiz va unga umumiy taassurot: «Bizning hovlimiz bahorda butunlay boshqacha boʻladi».
Asosiy qism — belgilarni tartib bilan sanash: avval umumiy koʻrinish, keyin muhim qismlar, oxirida kichik, lekin esda qoladigan tafsilot.
Xulosa — muallifning munosabati: «Shu hovlini dunyodagi hamma joydan yaxshi koʻraman».

Tasviriy matn qanday tuziladi: 5 qadam

Obyektni tanlang — yaxshi bilgan, koʻrib turgan narsangizni.
Kuzating va yozib oling — rangi, shakli, hajmi, materiali, hidi, ovozi. Har bir sezgi uchun kamida bitta soʻz toping.
Reja tuzing — belgilarni qaysi tartibda aytishni belgilang.
Matnni yozing — har bir rejaning bandi bitta yoki ikkita gap boʻlsin; oʻxshatish qoʻshing.
Tahrir qiling — takrorlangan soʻzlarni sinonim bilan almashtiring, ortiqcha voqealarni olib tashlang.

Tasviriy matn namunalari

1. Narsa tasviri: buvimning choynagi

Buvimning choynagi oq chinnidan yasalgan, qorni dumaloq, jumragi oqqushning boʻyniday egilib turadi. Yon tomonlariga koʻk paxta guli chizilgan, gullar orasida ingichka oltin chiziq bor. Qopqogʻining tepasidagi kichkina tugmachasi bir oz uchgan, lekin buvim uni hech qachon almashtirmaydi. Choynakdan har doim yalpiz va koʻk choy hidi kelib turadi. Menga u uyimizdagi eng iliq narsa boʻlib tuyuladi.

2. Tabiat tasviri: kuz kunidagi bogʻ

Kuz bogʻimizni sariq va qizil rangga boʻyab qoʻydi. Olma daraxtlarining shoxlari mevaning ogʻirligidan yerga egilgan, barglar orasidan qip-qizil olmalar moʻralaydi. Ariq boʻyidagi tol sargʻaygan sochini suvga tashlab turibdi. Yerda xazon qalin gilamdek yoyilgan, ustidan yursang, quruq barglar shitirlaydi. Havoda pishgan behi va tutun hidi bor. Kuzda bogʻ jim, lekin juda saxiy boʻladi.

3. Inson tasviri: bizning kutubxonachimiz

Maktab kutubxonachisi Zulfiya opa oʻrta boʻyli, qotma ayol. Qora sochlarini doim orqaga tarab, ustidan rangli roʻmol tangʻib yuradi. Koʻzoynagi burnining uchida turadi, kitob qidirganda uni barmogʻi bilan yuqoriga koʻtarib qoʻyadi. Ovozi past va mayin, kutubxonada hech qachon baland gapirmaydi. Kulganda koʻzlarining chetida mayda ajinlar paydo boʻladi. Undan kitob soʻrasangiz, faqat kitobni emas, yana ikkita yaxshi maslahat ham olasiz.

Tasviriy matn ustida ishlash: mashqlar

«Koʻzni yumib tasvirla» — sinfdagi biror narsani koʻrmasdan, xotiradan tasvirlash, keyin haqiqiysi bilan solishtirish.
«Bir narsa — besh sezgi» — masalan, nonni rangi, hidi, taʼmi, ovozi (qarsillashi) va teginish orqali tasvirlash.
«Hikoyani tasvirga aylantir» — voqea matnidan harakatlarni olib tashlab, faqat joy va narsalarni qoldirish.
«Topishmoq-tasvir» — narsaning nomini aytmasdan tasvirlash, sinfdoshlar topadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Tasvir oʻrniga hikoya yozish — «Choynakni bozordan oldik, keyin uyga olib keldik…» — bu voqea, tasvir emas.
Umumiy soʻzlar bilan cheklanish — «chiroyli», «yaxshi», «zoʻr» hech narsani koʻrsatmaydi. Nimasi chiroyli ekanini ayting.
Tartibsiz bayon — avval sochdan, keyin poyabzaldan, keyin yana koʻzdan gapirish oʻquvchini chalgʻitadi.
Bir soʻzni takrorlash — «katta» oʻrniga «keng», «baland», «ulkan» kabi aniq soʻzlarni tanlang.
Xulosaning yoʻqligi — muallif munosabatisiz matn quruq roʻyxatga oʻxshab qoladi.

Qisqa javoblar

Tasviriy matn nima? Narsa, joy, tabiat yoki insonning belgilarini soʻz bilan koʻrsatib beradigan, «qanday?» degan savolga javob beradigan matn.

6-sinf ona tilida tasviriy matn qanday yoziladi? Obyektni tanlab, belgilarini kuzating, kirish – asosiy qism – xulosa rejasini tuzing, sifat va oʻxshatishlardan foydalanib yozing, oxirida oʻz munosabatingizni bildiring.

Tasviriy matnni hikoyadan qanday farqlash mumkin? Hikoyada voqealar ketma-ket roʻy beradi, tasvirda esa belgilar bir vaqtda mavjud. Matnni «keyin nima boʻldi?» deb davom ettirib boʻlmasa, u koʻpincha tasvirdir.

Tasviriy matn necha qismdan iborat? Uch qismdan: kirish, asosiy qism (belgilar tasviri) va xulosa.

Tasviriy matnga misol qayerdan olish mumkin? Badiiy asarlardagi tabiat va qahramon tasvirlari eng yaxshi namunadir; lekin insho uchun matnni oʻzingiz kuzatgan narsa asosida yozing — yuqoridagi namunalar shunga misol.