Sinfni boshqarish nima: uslublari, pedagogik asoslari va qoidalar

Sinfni boshqarish — bu oʻqituvchining darsda oʻquv faoliyati uchun qulay, tartibli va xavfsiz muhit yaratish, oʻquvchilar diqqatini oʻquv maqsadiga yoʻnaltirish va guruhdagi munosabatlarni tartibga solish boʻyicha harakatlari majmui. Sinfni boshqarish jazo va tanbeh bilan tenglashtirilmaydi: yaxshi boshqarilgan sinfda muammo koʻpincha paydo boʻlishidan oldin oldi olinadi.

Sinfni boshqarishning pedagogik asoslari

Sinfni boshqarish bir nechta pedagogik va psixologik tamoyillarga tayanadi:

Oldini olish ustuvorligi — aniq qoidalar, puxta reja va tushunarli topshiriq tartibsizlikning koʻp qismini oldindan bartaraf etadi.
Munosabat asosi — oʻquvchi oʻqituvchini hurmat qilsa va unga ishonsa, qoidalarga oʻzi rioya qiladi. Hurmat qoʻrquvdan emas, adolat va izchillikdan tugʻiladi.
Izchillik — bir xil qoidabuzarlikka har safar bir xil munosabat bildirish. Bugun kechirilgan narsa ertaga jazolansa, qoida ishlamaydi.
Yosh va psixologik xususiyatlarni hisobga olish — 2-sinf va 10-sinfni bir xil usulda boshqarib boʻlmaydi; oʻquvchilar temperamenti va ehtiyojlari turlicha.
Faol oʻqitish — oʻquvchi mazmunli ish bilan band boʻlsa, intizom muammosi kamayadi. Zerikish — tartibsizlikning asosiy sabablaridan biri.

Kouninning tadqiqotlari

Amerikalik psixolog Yakob Kounin 1970-yilda chop etilgan «Sinfda intizom va guruhni boshqarish» kitobida dars videoyozuvlarini tahlil qilib, yaxshi boshqariladigan sinflarda oʻqituvchilar tartibsizlikka qanday munosabat bildirishidan koʻra, uni qanday oldini olishi muhimroq ekanini koʻrsatdi. U bir nechta koʻnikmani ajratdi:

«Hamma narsani koʻrib turish» (ingl. withitness) — oʻqituvchi sinfda nima boʻlayotganini doim bilishi va oʻquvchilar buni his qilishi;
Bir vaqtda bir necha ishni boshqarish — bitta guruh bilan ishlab turib, qolganlarini ham nazoratda tutish;
Dars surʼati va ravonligi — faoliyatlar orasida uzilishlar, keraksiz kutishlar boʻlmasligi;
Butun guruhni hushyor tutish — savolni avval butun sinfga berib, keyin javob beruvchini tanlash.

Sinfni boshqarish uslublari

Kurt Levin va hamkasblari 1939-yilda boshqaruvning uch uslubini tasvirlab bergan; ular sinfga ham qoʻllaniladi. Keyinchalik pedagogikada toʻrtinchi, avtoritet (talabchan-gʻamxoʻr) uslub alohida ajratildi.

UslubOʻqituvchi xulqiSinfdagi natija Avtoritar (buyruqbozlik)Qarorlarni yolgʻiz qabul qiladi, qatʼiy nazorat, jazo koʻp, oʻquvchi fikri soʻralmaydiOʻqituvchi borida tartib bor, yoʻqligida yoʻqoladi; tashabbus past, xavotir yuqori DemokratikQoidalarni oʻquvchilar bilan muhokama qiladi, vazifalarni taqsimlaydi, fikrga quloq soladiMasʼuliyat va hamkorlik oʻsadi, oʻqituvchi yoʻqligida ham ish davom etadi Liberal (aralashmaslik)Talab qoʻymaydi, nazorat qilmaydi, jarayonni oʻz holiga tashlaydiTartibsizlik, past natija, kuchli oʻquvchilar boshqalarni bosib ketadi Avtoritet (talabchan va gʻamxoʻr)Yuqori talab va iliq munosabatni uygʻunlashtiradi, qoidalar aniq va asosli tushuntiriladiOʻquvchilar oʻzini xavfsiz his qiladi va qoidani tushunib bajaradi

Amalda oʻqituvchi vaziyatga qarab uslubni oʻzgartiradi: xavfsizlik masalasida qatʼiylik kerak, loyiha ishida esa demokratik uslub samaraliroq.

Guruh dinamikasi: sinf qanday jamoa boʻladi?

Sinf — shunchaki oʻquvchilar yigʻindisi emas, balki oʻz yetakchilari, normalari va ichki guruhlariga ega jamoa. Psixolog Bryus Takmen 1965-yilda guruh rivojlanishining bosqichlarini tasvirlab bergan; bu model sinfga ham mos keladi:

Shakllanish — oʻquvchilar bir-birini va oʻqituvchini kuzatadi, ehtiyotkor; aniq qoida va tartib eng koʻp aynan shu paytda kerak.
Toʻqnashuv (boʻron) — chegaralar sinab koʻriladi, yetakchilik uchun kurash, birinchi konfliktlar. Bu normal bosqich, uni chetlab oʻtib boʻlmaydi.
Normalashish — umumiy qoidalar qabul qilinadi, rollar barqarorlashadi.
Samarali faoliyat — guruh birgalikda ishlay oladi, oʻqituvchi koʻproq yoʻnaltiruvchiga aylanadi.

Guruh dinamikasini bilish uchun oʻqituvchi sinfdagi norasmiy yetakchilarni, chetda qolgan oʻquvchilarni va mikroguruhlarni aniqlashi kerak. Buning uchun kuzatish va sotsiometriya («Loyihada kim bilan ishlashni xohlaysan?») qoʻllaniladi.

Sinf qoidalari: qanday tuziladi?

Kam va aniq — 4–6 ta qoida yetarli; uzun roʻyxatni hech kim eslab qolmaydi.
Ijobiy shaklda — «Gapirmang» oʻrniga «Gapirish uchun qoʻl koʻtaramiz».
Birgalikda — qoidalarni oʻquvchilar bilan muhokama qilib tuzish ularni «bizniki» qiladi.
Oqibati oldindan maʼlum — qoida buzilganda nima boʻlishini hamma oldindan bilishi kerak.
Tartiblar (protseduralar) — darsni boshlash, daftar tarqatish, guruhga boʻlinish, hojatxonaga chiqish qanday boʻlishi mashq qilib oʻrgatiladi.

Namuna qoidalar: «Darsga vaqtida va tayyor kelamiz», «Boshqani tinglaymiz va gapini boʻlmaymiz», «Bir-birimizning narsamizga hurmat bilan qaraymiz», «Yordam kerak boʻlsa, soʻraymiz».

Inklyuziv va geterogen sinfni boshqarish

Geterogen sinfda oʻquvchilar darajasi, surʼati, tili va qiziqishi turlicha; inklyuziv sinfda alohida taʼlim ehtiyojiga ega bolalar ham oʻqiydi. Bunday sinfda «hammaga bir xil» yondashuv ishlamaydi:

Tabaqalashtirilgan topshiriqlar — bitta mavzu boʻyicha uch darajali vazifa: asosiy, oʻrta, murakkab.
Aniq va koʻrgazmali koʻrsatmalar — ogʻzaki koʻrsatma bilan birga yozma reja, piktogramma yoki namuna.
Moslashuvchan guruhlar — guruhlar tarkibi doimiy emas, topshiriqqa qarab oʻzgaradi.
Barqaror kun tartibi — oldindan maʼlum tartib xavotirni kamaytiradi, ayniqsa alohida ehtiyojli bolalar uchun.
Tengdoshlar yordami — juftlikda ishlash, «yordamchi» roli navbat bilan beriladi.

Misol: 6-sinfda shovqinli darsni tartibga solish

Oʻqituvchi 6-sinfda dars boshlanishida har safar 7–8 daqiqa yoʻqotadi: oʻquvchilar kech oʻtiradi, daftar qidiradi, tanaffusdagi gapni davom ettiradi. Baqirish va tanbeh faqat bir necha daqiqaga yordam beradi. Oʻqituvchi uch narsani oʻzgartiradi. Birinchi: «kirish topshirigʻi» — doskada har doim 3 daqiqalik qisqa vazifa yozilgan, oʻquvchi kirishi bilan uni bajaradi. Ikkinchi: diqqat signali — oʻqituvchi qoʻlini koʻtaradi, buni koʻrgan oʻquvchi jim boʻlib, u ham qoʻl koʻtaradi; bu tartib birinchi haftada bir necha marta mashq qilinadi. Uchinchi: navbatchilar — har hafta ikki oʻquvchi materiallarni tarqatadi. Ikki haftadan keyin dars boshlanishi 2 daqiqagacha qisqaradi, tanbeh soni sezilarli kamayadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Butun sinfni bir-ikki oʻquvchining xatosi uchun jazolash.
Qoidani eʼlon qilib, uni oʻrgatmaslik va mashq qildirmaslik.
Kichik qoidabuzarlikka katta reaksiya bildirib, darsni toʻxtatish — koʻpincha qarash yoki yaqinlashish yetarli.
Kayfiyatga qarab talabni oʻzgartirish.
Faqat salbiy xulqni koʻrish va yaxshi xulqni eʼtiborsiz qoldirish.

Qisqa javoblar

Sinfni boshqarishning pedagogik asoslari nima? Oldini olish ustuvorligi, oʻqituvchi va oʻquvchi oʻrtasidagi ishonchli munosabat, talablarning izchilligi, yosh xususiyatlarini hisobga olish va oʻquvchini mazmunli faoliyat bilan band qilish.

Sinfni boshqarishning qanday uslublari bor? Avtoritar, demokratik va liberal (Levin tasnifi), shuningdek talabchanlik va gʻamxoʻrlikni uygʻunlashtirgan avtoritet uslub.

Guruh dinamikasi nima? Sinf jamoasida vaqt oʻtishi bilan roʻy beradigan jarayonlar: rollar va yetakchilar shakllanishi, normalar qabul qilinishi, konfliktlar va hamkorlik.

Geterogen sinfni qanday boshqarish kerak? Tabaqalashtirilgan topshiriqlar, aniq koʻrsatmalar, moslashuvchan guruhlar va barqaror kun tartibi orqali.