PIRLS nima: xalqaro baholash dasturlari — PIRLS, PISA, TIMSS va TALIS

PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) — bu boshlangʻich sinf oʻquvchilarining, asosan 4-sinfning, matnni oʻqib tushunish darajasini turli mamlakatlarda bir xil topshiriqlar bilan oʻlchaydigan xalqaro tadqiqot. Uni Taʼlim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasi — IEA oʻtkazadi. PIRLS taʼlim sifatini baholovchi toʻrtta yirik xalqaro dasturdan biri; qolgan uchtasi — PISA, TIMSS va TALIS.

Toʻrt dastur bir jadvalda

DasturKim oʻtkazadiKim qatnashadiNimani oʻlchaydiQanchalik tez-tez PIRLSIEA4-sinf oʻquvchilari (toʻrt yillik taʼlimdan keyin)Oʻqish savodxonligi — matnni tushunishHar 5 yilda, 2001 yildan TIMSSIEA4- va 8-sinf oʻquvchilariMatematika va tabiiy fanlar boʻyicha bilimHar 4 yilda, 1995 yildan PISAOECD (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti)15 yoshli oʻquvchilarOʻqish, matematik va tabiiy-ilmiy savodxonlik — bilimni hayotda qoʻllash2000 yildan, odatda har 3 yilda TALISOECDOʻqituvchilar va maktab rahbarlariIsh sharoiti, kasbiy rivojlanish, maktab muhiti (bu test emas, soʻrovnoma)2008, 2013, 2018, 2024

Asosiy farq: PIRLS va TIMSS maktab dasturida oʻrganilgan narsani qanchalik oʻzlashtirganini tekshiradi, PISA esa bilimni notanish hayotiy vaziyatda qoʻllay olishni oʻlchaydi. TALIS oʻquvchini emas, oʻqituvchini oʻrganadi.

PIRLS nimani baholaydi?

PIRLS oʻqishni ikki maqsadda tekshiradi:

• Badiiy tajriba uchun oʻqish — hikoya, ertak kabi adabiy matnlar;
• Maʼlumot olish va undan foydalanish uchun oʻqish — ilmiy-ommabop maqola, yoʻriqnoma, sxemali matnlar.

Har ikki turdagi matn boʻyicha savollar toʻrtta tushunish jarayonini qamrab oladi:

1. Matnda ochiq aytilgan maʼlumotni topish;
2. Oddiy xulosa chiqarish (matnda toʻgʻridan-toʻgʻri yozilmagan, lekin yaqqol koʻrinib turgan narsa);
3. Gʻoya va maʼlumotlarni talqin qilish va bogʻlash;
4. Matn mazmuni va tuzilishini baholash, tanqidiy mulohaza qilish.

Shuning uchun «PIRLS matnlari» deganda shunchaki oʻqish uchun matn emas, unga ilova qilingan har xil darajadagi savollar tushuniladi: biri faktni topishni, boshqasi muallif nega aynan shunday yozganini tushuntirishni talab qiladi. Javoblar test shaklida ham, oʻquvchi oʻzi yozadigan ochiq javob shaklida ham boʻladi.

Testdan tashqari oʻquvchi, ota-ona, oʻqituvchi va maktab rahbari uchun soʻrovnomalar ham oʻtkaziladi: uyda kitob bormi, bola maktabgacha oʻqishni bilganmi, sinfda oʻqishga qancha vaqt ajratiladi. Bu natijani sabablari bilan birga tahlil qilish imkonini beradi.

Oʻzbekiston va xalqaro baholash dasturlari

Oʻzbekistonning ishtiroki uchun huquqiy asos — Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 8 dekabrdagi 997-son «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi qarori. Unda PIRLS, TIMSS, PISA va TALIS nomlari keltirilgan va ularni amalga oshiradigan milliy markaz tashkil etilgan. Mamlakat bu dasturlarda birinchi marta PIRLS 2021, PISA 2022, TIMSS 2023 va TALIS 2024 orqali qatnashdi.

TadqiqotOʻzbekiston natijasiTaqqoslash uchun PIRLS 2021 (4-sinf, oʻqish)437 ballShkala markazi — 500 ball TIMSS 2023, 4-sinfMatematika — 443, tabiiy fanlar — 412Shkala markazi — 500 ball TIMSS 2023, 8-sinfMatematika — 421, tabiiy fanlar — 396Shkala markazi — 500 ball PISA 2022 (15 yosh)Matematika — 364, oʻqish — 336, tabiiy fanlar — 355OECD oʻrtachasi: 472, 476, 485 PISA 2025 (15 yosh)Tabiiy fanlar — 438 (91 ta ishtirokchi orasida 48-oʻrin), «Raqamli dunyoda oʻrganish» — 402,4 (72-oʻrin)2022 yilda tabiiy fanlar — 355 ball, 80-oʻrin

PIRLS 2021 da Oʻzbekiston 4-sinf oʻquvchilari 2021 yil aprelida test topshirgan, ularning oʻrtacha yoshi 10,6 yosh boʻlgan. PISA 2025 natijalari 2026 yil sentyabrida eʼlon qilindi: taʼlim vazirligining rasmiy xabariga koʻra, unda 233 maktabdan 8652 nafar 15 yoshli oʻquvchi qatnashgan, matematika va oʻqish savodxonligi boʻyicha natijalar esa qoʻshimcha tahlil qilinmoqda. Navbatdagi tsikllar — PIRLS 2026 (toʻliq raqamli shaklga oʻtadi) va TIMSS 2027.

Natijalar oʻqituvchiga nima beradi?

Xalqaro tadqiqot alohida oʻquvchi yoki maktabga baho qoʻymaydi — u mamlakat taʼlim tizimining holatini koʻrsatadi. Lekin oʻqituvchi uchun ham amaliy xulosalar bor:

• Faktni topishdan nariga oʻtish. PIRLS savollarining katta qismi talqin va baholashni talab qiladi. Darsda faqat «Kim? Qayerda? Nima qildi?» degan savollar berilsa, oʻquvchi bunday topshiriqqa tayyor boʻlmaydi.
• Axborot matnlari bilan ishlash. Boshlangʻich sinfda asosan badiiy matn oʻqiladi, testning yarmi esa jadval, sxema va ilmiy-ommabop matnlarga tayanadi.
• Ochiq javob yozish. Oʻquvchi fikrini ikki-uch gap bilan asoslab yozishga oʻrganishi kerak.
• Bilimni qoʻllash. PISA tipidagi topshiriqlar dars mavzusini emas, uni hayotiy vaziyatda ishlatishni tekshiradi.

Misol: PIRLS uslubidagi topshiriq

Oʻquvchilar «Asalarilar qishni qanday oʻtkazadi?» degan bir sahifalik ilmiy-ommabop matnni oʻqiydi. Savollar toʻrt darajada tuziladi:

• Topish: «Qishda asalarilar uyada nima bilan oziqlanadi?»
• Oddiy xulosa: «Nega asalarilar uyaning oʻrtasiga toʻplanadi?»
• Talqin: «Matndagi sxema qaysi gapni tushunishga yordam beradi? Tushuntiring.»
• Baholash: «Muallif bu matnni kim uchun yozgan deb oʻylaysiz? Nega?»

Bunday mashqni har qanday oʻqish darsida qoʻllash mumkin — buning uchun maxsus test kitobi shart emas.

Qisqa javoblar

PIRLS nima? IEA tomonidan har besh yilda oʻtkaziladigan, 4-sinf oʻquvchilarining matnni oʻqib tushunish darajasini xalqaro miqyosda baholaydigan tadqiqot.

TALIS nima? OECDning oʻqituvchilar va maktab rahbarlari oʻrtasidagi xalqaro soʻrovnomasi: ish sharoiti, kasbiy rivojlanish va maktab muhitini oʻrganadi. TALIS 2024 da 55 ta taʼlim tizimidan 280 mingga yaqin pedagog qatnashgan, Oʻzbekiston ham birinchi marta ishtirok etgan.

PISA va PIRLS farqi nima? PIRLS 4-sinf oʻquvchilarining oʻqish savodxonligini, PISA esa 15 yoshlilarning oʻqish, matematika va tabiiy fanlar boʻyicha bilimni hayotda qoʻllay olishini baholaydi. PIRLSni IEA, PISAni OECD oʻtkazadi.

TIMSS qaysi fanlarni oʻlchaydi? 4- va 8-sinflarda matematika va tabiiy fanlarni; har toʻrt yilda oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston PIRLSda qachon qatnashgan? Birinchi marta PIRLS 2021 da (natija — 437 ball); PIRLS 2026 ga tayyorgarlik koʻrilmoqda.