Taʼlim metodlari va vositalari: tasnifi, turlari va misollar

Taʼlim metodlari — bu oʻqituvchi va oʻquvchining taʼlim maqsadiga erishish uchun birgalikdagi faoliyat usullari, taʼlim vositalari esa shu faoliyatda foydalaniladigan narsalar: darslik, koʻrgazma, asbob, kompyuter, ovoz va soʻz. Oddiy qilib aytganda, metod — «qanday oʻqitamiz?», vosita — «nima yordamida oʻqitamiz?» degan savolga javob.

Metod, usul va vosita: farqi nimada?

Bu uch tushuncha koʻp aralashtiriladi. Metod — darsning umumiy yoʻli (masalan, suhbat yoki amaliy ish). Usul (priyom) — metod ichidagi bitta qadam: suhbat davomida savolni qayta qoʻyish, doskaga tayanch soʻzlarni yozish. Vosita — metodni amalga oshirish uchun kerak boʻladigan narsa: xarita, video, laboratoriya jihozi. Bitta metod turli vositalar bilan oʻtkazilishi mumkin: tushuntirishni doska bilan ham, taqdimot bilan ham olib borsa boʻladi.

Taʼlim metodlarining tasnifi

Pedagogikada metodlarni guruhlashning bir nechta yondashuvi bor. Ular bir-birini inkor etmaydi — bir metodga turli tomondan qaraydi.

1. Bilim manbaiga koʻra

• Ogʻzaki metodlar — hikoya, tushuntirish, suhbat, maʼruza, munozara, kitob bilan ishlash.
• Koʻrgazmali metodlar — namoyish (tajriba, video, model koʻrsatish) va illyustratsiya (rasm, jadval, sxema).
• Amaliy metodlar — mashq, laboratoriya ishi, amaliy ish, tajriba-sinov, loyiha.

2. Oʻquvchining bilish faoliyati darajasiga koʻra

Bu tasnif (I.Ya. Lerner va M.N. Skatkin) oʻquvchi qanchalik mustaqil fikrlashiga qarab metodlarni beshta guruhga ajratadi:

MetodOʻqituvchi nima qiladiOʻquvchi nima qiladi Tushuntirish-illyustrativTayyor bilimni bayon qiladi, koʻrsatadiTinglaydi, kuzatadi, eslab qoladi ReproduktivNamuna beradi, mashq tuzadiNamuna boʻyicha takrorlaydi Muammoli bayonMuammo qoʻyadi va uni oʻzi yechib koʻrsatadiFikrlash yoʻlini kuzatadi Qisman izlanish (evristik)Masalani qismlarga boʻlib, yoʻnaltiruvchi savollar beradiHar bir qadamni oʻzi topadi TadqiqotMuammo va shartlarni beradi, maslahatchi boʻladiGipoteza qoʻyadi, tekshiradi, xulosa chiqaradi

Jadvalning yuqorisidan pastiga qarab oʻquvchining mustaqilligi oshadi, lekin vaqt ham koʻproq ketadi. Shuning uchun darsda faqat «pastki» metodlarni qoʻllash shart emas: yangi atamani tushuntirish-illyustrativ yoʻl bilan, uni qoʻllashni esa izlanish orqali oʻrgatish mumkin. Evristik yondashuv haqida batafsil — alohida maqolada.

3. Faoliyatni tashkil etishga koʻra

Yu.K. Babanskiy metodlarni uch katta guruhga ajratgan:

1. Oʻquv-bilish faoliyatini tashkil etish va amalga oshirish metodlari — ogʻzaki, koʻrgazmali, amaliy, induktiv va deduktiv, mustaqil ish.
2. Ragʻbatlantirish va motivatsiya metodlari — bilish oʻyinlari, hayotiy vaziyat, ragʻbat, talab qoʻyish.
3. Nazorat va oʻz-oʻzini nazorat metodlari — ogʻzaki soʻrov, yozma ish, test, amaliy sinov.

Induktiv va deduktiv yoʻlning farqi va misollari «Induktiv va deduktiv metod» maqolasida yoritilgan.

4. Faol va interfaol metodlar

Zamonaviy darsda oʻquvchini tinglovchidan ishtirokchiga aylantiradigan usullar keng tarqalgan: aqliy hujum, klaster, keys-stadi, loyiha, guruhda ishlash, teskari sinf. Ularning roʻyxati va qoʻllash tartibi «Zamonaviy dars metodlari» maqolasida berilgan. Interfaol usul ham yuqoridagi tasniflardan biriga tushadi: masalan, keys-stadi — amaliy va qisman izlanish metodi.

Taʼlim vositalari va ularning turlari

Taʼlim vositasi oʻquvchiga bilimni koʻrish, eshitish, ushlab koʻrish orqali qabul qilishga yordam beradi. Eng koʻp ishlatiladigan guruhlash:

Vosita turiMisollarNima beradi Matnli (bosma)Darslik, oʻquv qoʻllanma, lugʻat, ish daftari, tarqatma materialTizimli bilim va mustaqil ish uchun asos KoʻrgazmaliRasm, jadval, xarita, sxema, model, mulyaj, gerbariyMavhum tushunchani koʻz oldiga keltirish Laboratoriya va amaliy jihozlarMikroskop, oʻlchov asboblari, kimyoviy reaktivlar, ustaxona asboblariBilimni tajribada tekshirish, koʻnikma Texnik (audio-vizual)Proyektor, interfaol doska, audio yozuv, videoJarayonni harakatda koʻrsatish, til eshitish RaqamliElektron darslik, virtual laboratoriya, onlayn test, simulyatorTezkor qayta aloqa, individual surʼat NomoddiyOʻqituvchining nutqi, imo-ishorasi, namunasiHar qanday darsdagi asosiy vosita

Vosita oʻz-oʻzidan natija bermaydi. Interfaol doskada oʻtkazilgan, lekin oʻquvchi faqat tomosha qilib oʻtirgan dars mazmunan oddiy tushuntirish boʻlib qoladi. Vosita metodga xizmat qiladi, aksincha emas.

Metod va vositani qanday tanlash kerak?

Tanlovni oʻqituvchining odati emas, quyidagi savollar belgilaydi:

1. Dars maqsadi qanday? Yangi tushuncha berishmi, koʻnikmani mustahkamlashmi, bilimni tekshirishmi? Maqsad qanchalik amaliy boʻlsa, amaliy metod shunchalik kerak.
2. Mavzu mazmuni qanday? Tarixiy sana va faktlarni tadqiqot orqali «kashf qilib» boʻlmaydi, fizik qonunni esa tajriba orqali topish mumkin.
3. Oʻquvchilar darajasi qanday? Tayyorgarligi past sinfda murakkab izlanish ishini darhol berish oʻquvchini choʻchitadi — avval reproduktiv mashq kerak.
4. Vaqt va sharoit qancha? 45 daqiqalik darsda toʻliq loyihani bajarib boʻlmaydi; laboratoriya boʻlmasa, virtual tajribadan foydalaniladi.
5. Oʻqituvchi bu metodni egallaganmi? Yaxshi oʻtkazilgan suhbat yomon oʻtkazilgan keys-stadidan foydaliroq.

Misol: 7-sinfda «Ishqalanish kuchi» darsi

Fizika oʻqituvchisi bitta darsda bir nechta metodni ketma-ket qoʻllaydi:

• Motivatsiya (muammoli vaziyat): «Nega qishda yoʻlga qum sepiladi?» — oʻquvchilar taxminlarini aytadi.
• Qisman izlanish: guruhlar dinamometr bilan yogʻoch brusokni stol, qogʻoz va mato ustida tortadi, koʻrsatkichlarni jadvalga yozadi.
• Suhbat: natijalarni solishtirib, ishqalanish sirt turiga bogʻliq degan xulosaga kelinadi.
• Tushuntirish: oʻqituvchi atamalarni (tinch holatdagi va sirpanish ishqalanishi) aniqlashtiradi.
• Reproduktiv mashq va nazorat: qisqa masalalar va uchta savoldan iborat test.

Vositalar: dinamometr, brusok, turli sirtlar, ish varaqasi, doska. Shu bilan dars oddiy tushuntirishdan farqli ravishda oʻquvchini xulosani oʻzi topishga olib keladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

• Bitta metodga bogʻlanib qolish — butun dars maʼruza yoki butun dars oʻyin.
• Metodni maqsadsiz tanlash: «interfaol boʻlsin» deb guruh ishini berish, lekin natijani muhokama qilmaslik.
• Vositani bezak deb bilish — slaydlar matnni takrorlaydi, yangi narsa koʻrsatmaydi.
• Vaqtni hisoblamaslik: izlanish bosqichi choʻzilib, xulosaga vaqt qolmaydi.
• Oʻquvchilar darajasini inobatga olmaslik.

Qisqa javoblar

Taʼlim metodlari nima? Oʻqituvchi va oʻquvchining taʼlim maqsadiga erishish uchun birgalikdagi faoliyat usullari: tushuntirish, suhbat, namoyish, mashq, laboratoriya ishi, tadqiqot va boshqalar.

Taʼlim vositalari deganda nima tushuniladi? Oʻqitishda foydalaniladigan moddiy va nomoddiy narsalar: darslik, koʻrgazmali qurol, laboratoriya jihozi, texnik va raqamli vositalar, oʻqituvchining nutqi.

Taʼlim metodlari qanday tasniflanadi? Bilim manbaiga koʻra (ogʻzaki, koʻrgazmali, amaliy), bilish faoliyati darajasiga koʻra (tushuntirish-illyustrativ, reproduktiv, muammoli bayon, qisman izlanish, tadqiqot) va faoliyatni tashkil etishga koʻra (tashkil etish, ragʻbatlantirish, nazorat metodlari).

Metod va usulning farqi nima? Metod — darsning umumiy yoʻli, usul — shu yoʻl ichidagi alohida qadam yoki harakat.

Eng yaxshi taʼlim metodi qaysi? Universal «eng yaxshi» metod yoʻq: tanlov dars maqsadi, mavzu, oʻquvchilar darajasi va vaqtga bogʻliq. Samarali dars odatda bir nechta metodni birlashtiradi.