Nutq madaniyati nima: sifatlari, meʼyorlari va uni rivojlantirish

Nutq madaniyati — bu adabiy til meʼyorlariga amal qilgan holda, vaziyat va tinglovchiga mos ravishda fikrni toʻgʻri, aniq, mantiqli va taʼsirchan ifodalash mahorati. Atama ikki maʼnoda ishlatiladi: insonning amaliy nutq malakasi va shu malakani oʻrganadigan tilshunoslik sohasi. Madaniyatli nutq faqat xatosiz gapirish emas — u suhbatdoshni hurmat qilish, gapni oʻz oʻrnida va oʻz miqdorida aytishdir.

Nutq madaniyati va adabiy til meʼyorlari

Nutq madaniyatining poydevori — adabiy til meʼyorlari, yaʼni jamiyat tomonidan qabul qilingan va lugʻat, grammatika, imlo qoidalarida mustahkamlangan toʻgʻri qoʻllash namunalari.

MeʼyorNimani belgilaydiToʻgʻriNotoʻgʻri OrfoepikTalaffuz va urgʻuolmá (meva) — urgʻu oxirgi boʻgʻindaólma — bu «olmang» maʼnosidagi feʼl boʻlib qoladi OrfografikImlomaʼlumot, toʻgʻrimalumot, togri LeksikSoʻzni oʻz maʼnosida ishlatishMajlisda qatnashdiMajlisda ishtirok etib qatnashdi (ortiqchalik) GrammatikQoʻshimcha va gap qurilishiMen va doʻstim kutubxonaga bordikMen va doʻstim kutubxonaga bordim UslubiyVaziyatga mos soʻz tanlashRasmiy xatda: «Iltimos qilaman»Rasmiy xatda: «Shuni bir qilib bersangiz» PunktuatsionTinish belgilariHurmatli Aziz aka, sizni tabriklaymiz!Hurmatli Aziz aka sizni tabriklaymiz

Nutqning asosiy sifatlari

Nutq madaniyati boʻyicha adabiyotlarda madaniyatli nutqning quyidagi sifatlari ajratiladi:

• Toʻgʻrilik — adabiy til meʼyorlariga mos kelish.
• Aniqlik — soʻzning fikrni aynan ifodalashi; «bir narsa», «haligi» kabi noaniq soʻzlarsiz.
• Mantiqiylik — fikrlar bir-biriga bogʻlangan, qarama-qarshiliksiz va izchil.
• Soflik (tozalik) — sheva soʻzlari, jargon, haqoratli va «parazit» soʻzlarsiz («demak», «xullas», «koroche»ni har gapda takrorlamaslik).
• Boylik — sinonim, ibora, maqollardan foydalanish, bir soʻzni takrorlamaslik.
• Ifodalilik (taʼsirchanlik) — tinglovchining diqqatini tutib turadigan jonli nutq.
• Oʻrinlilik (maqsadga muvofiqlik) — nutqning vaziyat, tinglovchi va maqsadga mosligi.
• Qisqalik — fikrni keraksiz soʻzlarsiz ifodalash.

Misol: bitta fikr — ikki xil nutq

Madaniyatsiz: «Xullas, haligi, bizada ertaga bitta majlis bor, koroche, hamma kelsin, demak, soat oʻnlarda, yaʼni taxminan.»

Madaniyatli: «Hurmatli hamkasblar! Ertaga soat 10:00 da majlis boʻladi. Barchangizning ishtirokingiz zarur.»

Ikkinchi variantda gap uch marta qisqa, vaqt aniq, «parazit» soʻzlar yoʻq va murojaat hurmatli.

Nutq odobi: murojaat va muloqot qoidalari

Nutq madaniyatining bir qismi — nutq odobi, yaʼni muloqotdagi xushmuomalalik qoidalari. Oʻzbek nutq odobida ular ayniqsa muhim:

• Murojaat shakli — kattalar, notanishlar va rasmiy vaziyatda «siz»; «Hurmatli…», «Aziz…», ismga «aka», «opa», «domla» qoʻshib murojaat qilish.
• Salomlashish va xayrlashish — suhbat salom bilan boshlanadi, «Rahmat», «Kechirasiz», «Iltimos» soʻzlari tushirib qoldirilmaydi.
• Ohang — ovozni koʻtarmaslik, tahdid va kinoyasiz gapirish; tanbeh berilganda ham ohang xotirjam boʻladi.
• Yozma muloqot — xat va xabarda murojaat, oʻzini tanishtirish va aniq soʻrov; faqat kichik harflar, kulgichlar va «??» rasmiy yozishmaga toʻgʻri kelmaydi.

Kasbiy nutq madaniyati: oʻqituvchi va shifokor

Ayrim kasblarda soʻz asosiy ish quroli hisoblanadi. Oʻqituvchi nutqi oʻquvchilar uchun namuna: u aniq, ravon talaffuzli va bolaning yoshiga mos boʻlishi, xatoni tuzatganda kamsitmasligi kerak.

Shifokorning nutq madaniyati davolashning bir qismidir. Bemor xavotirda boʻladi, shuning uchun shifokor:

• tibbiy atamalarni bemor tushunadigan soʻzlar bilan izohlaydi («gipertoniya» — «qon bosimi doimiy yuqori»);
• tashxisni xotirjam ohangda, umidni soʻndirmasdan, lekin haqiqatni yashirmasdan aytadi;
• bemorni oxirigacha tinglaydi, gapini boʻlmaydi;
• bemor oldida hamkasblari bilan uning holatini muhokama qilishdan va qoʻpol, kinoyali soʻzlardan saqlanadi;
• tavsiyalarni qisqa, raqamlar bilan aniq beradi: «kuniga ikki marta, ovqatdan keyin, yetti kun».

Shifokorning beparvo aytilgan bitta soʻzi bemorda keraksiz qoʻrquv uygʻotishi mumkin; shuning uchun tibbiyot oliygohlarida kasbiy muloqot va deontologiya alohida oʻrgatiladi.

Nutq madaniyatini qanday rivojlantirish mumkin?

1. Koʻp oʻqing — badiiy adabiyot soʻz boyligini va jumla qurishni eng tez oshiradi.
2. Lugʻatdan foydalaning — «Oʻzbek tilining izohli lugʻati» va imlo lugʻatini qoʻl ostida tuting, shubhali soʻzni tekshiring.
3. Oʻzingizni yozib eshiting — ikki daqiqalik nutqni telefonga yozib, «parazit» soʻzlarni sanang.
4. Reja bilan gapiring — chiqishdan oldin uch asosiy fikrni yozib oling.
5. Sekinroq gapiring — tez nutqda xatolar va «haligi»lar koʻpayadi; pauza — fikrlash uchun vaqt.
6. Tinglashni oʻrganing — madaniyatli suhbatdosh gapni boʻlmaydi va savolga aniq javob beradi.

Koʻp uchraydigan xatolar

• Bir gapda ikki tildagi soʻzlarni aralashtirish: «Ertaga vstrecha bor, obyazatelno keling».
• Ortiqcha soʻzlar: «oʻz avtobiografiyam», «yuqoriga koʻtarildi», «birinchi debyut».
• Rasmiy vaziyatda sheva va kundalik soʻzlarni ishlatish.
• Murojaatda «sen»ni notanish yoki kattalarga nisbatan qoʻllash.
• Bir soʻzni bir necha marta takrorlash: «muhim masala… muhim masalaning muhim jihati…».

Qisqa javoblar

Nutq madaniyati nima? Adabiy til meʼyorlariga tayangan holda fikrni vaziyatga mos, toʻgʻri, aniq va taʼsirchan ifodalash mahorati.

Nutq madaniyati va adabiy til meʼyorlari qanday bogʻliq? Meʼyorlar (talaffuz, imlo, leksik, grammatik, uslubiy, punktuatsion) — nutq toʻgʻriligining asosi; ularsiz madaniyatli nutq boʻlmaydi.

Shifokorning nutq madaniyati nimadan iborat? Bemorga tushunarli, xotirjam va hurmatli gapirish, atamalarni izohlash, tinglay bilish va tavsiyalarni aniq berish.

Nutqning qanday sifatlari bor? Toʻgʻrilik, aniqlik, mantiqiylik, soflik, boylik, ifodalilik, oʻrinlilik va qisqalik.