Konflikt nima: turlari, sabablari va hal qilish yoʻllari

Konflikt — bu ikki yoki undan ortiq tomonning maqsadi, manfaati, qarashi yoki qadriyatlari bir-biriga zid kelganda yuzaga keladigan va salbiy hissiyotlar bilan kechadigan toʻqnashuv. Lotincha conflictus soʻzi «toʻqnashish» maʼnosini bildiradi. Konflikt har doim ham yomon emas: toʻgʻri hal qilinsa, u muammoni ochib beradi va munosabatlarni yangilaydi; eʼtiborsiz qoldirilsa, uzoq davom etadigan dushmanlikka aylanadi.

Konflikt tuzilishi

Har qanday konfliktda quyidagi elementlarni ajratish mumkin:

Tomonlar (subyektlar) — toʻqnashuv ishtirokchilari: shaxslar, guruhlar, tashkilotlar;
Obyekt — nima uchun bahs ketyapti: resurs, lavozim, baho, eʼtibor, haqlik;
Konfliktli vaziyat — zidlik mavjud, lekin hali ochiq toʻqnashuvga aylanmagan holat;
Insident (bahona) — konfliktni ochiq bosqichga oʻtkazgan voqea: bir ogʻiz qoʻpol gap, adolatsiz qaror;
Ishtirokchilarning harakatlari va natija.

Oddiy formula koʻp qoʻllaniladi: konfliktli vaziyat + insident = konflikt. Demak, insidentni bartaraf etish yetarli emas — vaziyatning oʻzi hal boʻlmasa, yangi bahona bilan konflikt qaytadi.

Konflikt turlari

MezonTurlariMisol Ishtirokchilar boʻyichaShaxs ichidagi, shaxslararo, shaxs va guruh oʻrtasidagi, guruhlararoIkki ish taklifi orasida ikkilanish; ikki sinfdosh janjali; oʻquvchi va sinf jamoasi Oqibati boʻyichaKonstruktiv (foydali) va destruktiv (buzuvchi)Loyiha usuli haqidagi bahs yangi yechim beradi / haqoratga aylangan janjal Yoʻnalishi boʻyichaVertikal va gorizontalRahbar va xodim; ikki hamkasb Davomiyligi boʻyichaQisqa muddatli va uzoq davom etadiganBir tanaffusdagi tortishuv / bir yillik adovat Sababi boʻyichaManfaatlar, qadriyatlar, rollar, axborot konfliktiResurs taqsimoti; eʼtiqod farqi; vazifa noaniqligi; notoʻgʻri tushunilgan xabar

Konfliktning asosiy sabablari

Cheklangan resurslar — vaqt, pul, joy, eʼtibor hammaga yetmaydi.
Maqsad va manfaatlar farqi — tomonlar turli natijaga intiladi.
Qadriyat va qarashlar farqi — nima toʻgʻri va adolatli ekani haqida turlicha tasavvur.
Muloqotdagi uzilishlar — maʼlumot toʻliq yetmaganda yoki notoʻgʻri talqin qilinganda.
Rollar va vakolatlarning noaniqligi — kim nima uchun javobgar ekani belgilanmagan.
Shaxsiy xususiyatlar — jahldorlik, oʻziga ishonchsizlik, temperament farqi, charchoq va stress.

Konflikt bosqichlari

Yashirin (latent) bosqich — zidlik bor, lekin tomonlar uni ochiq aytmaydi.
Insident — ochiq toʻqnashuvni boshlagan voqea.
Eskalatsiya — konflikt kuchayadi, yangi ishtirokchilar va eski gina-kuduratlar qoʻshiladi.
Avj nuqtasi — tomonlar eng keskin harakatga oʻtadi yoki davom ettirishning befoydaligini tushunadi.
Pasayish va hal qilish — kelishuv, murosaga kelish yoki bir tomonning chekinishi.
Konfliktdan keyingi davr — munosabatlar tiklanadi yoki yashirin norozilik saqlanib qoladi.

Konfliktni hal qilish eng oson boʻlgan payt — yashirin bosqich va insidentdan keyingi dastlabki daqiqalar. Eskalatsiya boshlangach, tomonlar masala ustida emas, «kim yengadi» degan savol ustida bahslashadi.

Tomas–Kilmann modeli: konfliktdagi besh xulq strategiyasi

Amerikalik olimlar Kennet Tomas va Ralf Kilmann 1974-yilda konfliktdagi xulqni oʻlchaydigan soʻrovnoma (TKI) yaratishdi. Model ikki oʻlchovga tayanadi: oʻz manfaatini himoya qilish (qatʼiyatlilik) va boshqa tomon manfaatini hisobga olish (hamkorlikka moyillik). Ular kombinatsiyasidan beshta strategiya kelib chiqadi:

StrategiyaMazmuniQachon oʻrinli Raqobat (bellashuv)Oʻz manfaati yuqori, boshqaniki past: «men yutishim kerak»Xavfsizlik masalasida, tez va qatʼiy qaror kerak boʻlganda HamkorlikIkkala tomon manfaati ham yuqori: birgalikda yangi yechim topishMasala ikki tomon uchun ham muhim va vaqt yetarli boʻlganda Murosaga kelish (kompromiss)Har bir tomon qisman yon beradiTomonlar kuchi teng, vaqtinchalik yechim kerak boʻlganda Chetlab oʻtish (qochish)Ikkala manfaat ham past: masalani keyinga qoldirishMasala arzimas yoki hissiyotlar sovishi kerak boʻlganda Moslashish (yon berish)Boshqa tomon manfaati ustun qoʻyiladiMunosabat masaladan muhimroq yoki oʻzi notoʻgʻri ekanini tushunganda

Yagona «toʻgʻri» strategiya yoʻq. Muammo — odam vaziyatdan qatʼi nazar faqat bitta strategiyani qoʻllashida: doim raqobat qiladigan odam atrofdagilar bilan munosabatni buzadi, doim yon beradigan odam ichida norozilik yigʻadi.

Pedagogik konflikt

Pedagogik konflikt — taʼlim jarayoni ishtirokchilari: oʻqituvchi, oʻquvchi, ota-ona va maktab rahbariyati oʻrtasidagi toʻqnashuv. Uning oʻziga xosligi shundaki, oʻqituvchi kasbiy masʼuliyatga ega: u konfliktning oddiy tarafi emas, balki uni pedagogik maqsadda hal qilishi kerak boʻlgan katta insondir. Pedagogik konfliktlar odatda uch guruhga boʻlinadi:

Faoliyat konflikti — oʻquvchi topshiriqni bajarmaydi, uy vazifasini qilmaydi, bahoga norozi.
Xulq-atvor konflikti — darsda yoki maktabda oʻzini tutish qoidalarini buzish.
Munosabatlar konflikti — oʻqituvchi va oʻquvchi yoki oʻquvchilar oʻrtasidagi shaxsiy adovat, adolatsizlik hissi.

Oʻqituvchi–ota-ona konflikti, oʻqituvchilar oʻrtasidagi konflikt ham pedagogik muhitga bevosita taʼsir qiladi.

Konfliktni hal qilish yoʻllari

Hissiyotni pasaytirish. Avval tinchlanish: ovozni pasaytirish, suhbatni keyinroqqa, guvohlarsiz joyga koʻchirish.
Har bir tomonni tinglash. Gapini boʻlmasdan, eshitganini qayta aytib berish: «Demak, sen bahoni adolatsiz deb hisoblayapsan».
Pozitsiya emas, manfaatni aniqlash. «Men bu guruhda ishlamayman» — pozitsiya; «Meni guruhda eshitishmaydi» — manfaat. Yechim manfaatga qaratilishi kerak.
«Men-xabar» bilan gapirish. «Sen doim xalaqit berasan» oʻrniga «Darsda gapirishganda men tushuntira olmayapman va bu meni xafa qiladi».
Variantlarni birgalikda izlash va ikkala tomon qabul qila oladigan yechimni tanlash.
Kelishuvni aniq qilib belgilash va bir muddatdan keyin bajarilishini tekshirish.

Tomonlar oʻzaro kelisha olmasa, betaraf vositachi — sinf rahbari, maktab psixologi yoki maʼmuriyat vakili — yordamga chaqiriladi (mediatsiya).

Misol: bahodan norozi oʻquvchi

9-sinf oʻquvchisi Bekzod nazorat ishi uchun «3» olib, dars oxirida butun sinf oldida «Siz menga ataylab past baho qoʻyasiz!» deydi. Oʻqituvchi javoban ovozini koʻtarsa, konflikt «kim haq» bahsiga aylanadi va sinf tomoshabin boʻladi. Buning oʻrniga oʻqituvchi xotirjam javob beradi: «Bekzod, gaping men uchun muhim. Tanaffusda ishingni birga koʻrib chiqamiz». Suhbatda u baholash mezonlarini koʻrsatadi va xatolarni birga tahlil qiladi. Maʼlum boʻladiki, Bekzod masalani toʻgʻri yechgan, lekin yechimni yozmagan va mezonni bilmagan. Kelishuv: oʻqituvchi keyingi ishlardan oldin mezonlarni sinfga oldindan aytadi, Bekzod esa xatolarni tuzatib qayta topshiradi. Natija — oʻquvchi oʻzini eshitilgan his qiladi, oʻqituvchi obroʻsi tushmaydi, mezonlar butun sinf uchun aniqlashadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Konfliktni jamoa oldida, hissiyot avjida hal qilishga urinish.
Shaxsni tanqid qilish («sen dangasasan») xatti-harakat oʻrniga.
Konfliktni koʻrmaslikka olish — yashirin norozilik keyin kuchliroq qaytadi.
Oʻtmishdagi barcha ginalarni bir suhbatga toʻplash.
Kelishuvga erishib, uning bajarilishini nazorat qilmaslik.

Qisqa javoblar

Konflikt nima? Tomonlarning maqsad, manfaat yoki qarashlari zid kelganda yuzaga keladigan, salbiy hissiyotlar bilan kechadigan toʻqnashuv.

Konflikt foydali boʻlishi mumkinmi? Ha. Konstruktiv konflikt yashirin muammoni yuzaga chiqaradi, yangi yechimlarga olib keladi va qoidalarni aniqlashtiradi — agar u shaxsga emas, masalaga qaratilgan boʻlsa.

Konfliktdan chiqishning eng yaxshi yoʻli qaysi? Masala ikki tomon uchun ham muhim boʻlsa — hamkorlik, yaʼni birgalikda yangi yechim izlash. Lekin vaziyatga qarab murosaga kelish yoki vaqtincha chetlab oʻtish ham oʻrinli.

Pedagogik konfliktni kim hal qilishi kerak? Birinchi navbatda oʻqituvchi, chunki unga kasbiy masʼuliyat yuklangan; murakkab holatlarda sinf rahbari, psixolog va ota-ona jalb etiladi.