Kompozitsiya nima: tasviriy sanʼatda turlari, qonuniyatlari va manzara, natyurmort misolida

Kompozitsiya — bu asar qismlarini maʼlum maqsad va qonuniyat asosida bir butunga birlashtirish, yaʼni rasm, haykal yoki bezakda nimani qayerga, qanday kattalikda va qanday munosabatda joylashtirishni tuzish. Soʻz lotincha compositio — «tuzish, birlashtirish» soʻzidan olingan. Yaxshi kompozitsiyada tomoshabin koʻzi avval eng muhim narsaga tushadi, keyin rasm boʻylab tabiiy «sayr» qiladi.

Kompozitsiya turlari

Tasviriy va amaliy sanʼatda kompozitsiya odatda uch turga boʻlinadi:

TuriQanday tuziladiQayerda uchraydi Frontal (tekislikdagi)Elementlar bitta tekislikda, chuqurliksiz joylashadiNaqsh, gilam, plakat, devoriy bezak HajmliShakl har tomondan koʻriladiHaykal, kulolchilik buyumi, oʻyinchoq Fazoviy (chuqurlik-fazoviy)Old, oʻrta va orqa planlar orqali chuqurlik hosil qilinadiManzara, interyer, koʻp figurali rasm

Shuningdek, kompozitsiya yopiq (koʻz rasm markazida aylanadi, masalan doira yoki uchburchak shaklidagi guruh) va ochiq (harakat rasm chegarasidan tashqariga «chiqib ketadi»), statik (osoyishta, muvozanatli) va dinamik (diagonal chiziqlar, harakat) boʻlishi mumkin.

Kompozitsiya qonuniyatlari

Kompozitsion markaz — asarning asosiy qismi. U kattaligi, rangi, yorugʻligi yoki kontrasti bilan ajralib turadi.
Yaxlitlik — hech bir qism ortiqcha emas, bittasini olib tashlasangiz, asar buziladi.
Muvozanat — rasmning bir tomoni «ogʻir», ikkinchisi «boʻsh» boʻlib qolmasligi.
Simmetriya va asimmetriya — simmetriya tantanavorlik va osoyishtalik beradi, asimmetriya — jonlilik.
Ritm — elementlarning maʼlum tartibda takrorlanishi: daraxtlar qatori, naqsh gullari, toʻlqinlar.
Kontrast — yorugʻ va qorongʻi, katta va kichik, issiq va sovuq ranglarning qarama-qarshiligi.
Perspektiva — uzoqdagi narsalar kichrayadi (chiziqli perspektiva), ranglari xiralashib, havorang tus oladi (havo perspektivasi).

Amaliy qoida sifatida rassomlar koʻpincha uchdan bir qoidasidan foydalanadi: varaqni xayolan ikki gorizontal va ikki vertikal chiziq bilan teng uch qismga boʻlib, muhim narsani chiziqlar kesishgan nuqtalardan biriga qoʻyadi. Ufq chizigʻini varaqning aynan oʻrtasidan oʻtkazmaslik ham shu qoidadan kelib chiqadi.

Manzara nima?

Manzara (peyzaj) — tabiat yoki shahar koʻrinishi asosiy mavzu boʻlgan tasviriy sanʼat janri. Turlari: tabiiy (togʻ, dala, oʻrmon), shahar manzarasi, dengiz manzarasi (marina), qishloq manzarasi. Manzarada kompozitsiya planlar orqali quriladi:

Old plan — eng yaqin, aniq va yorqin chizilgan narsalar: tosh, gul, yoʻl boshi.
Oʻrta plan — koʻpincha kompozitsion markaz: uy, daraxt, koʻprik.
Orqa plan — uzoqdagi togʻlar, osmon; xira, sovuq ranglarda, kam tafsilot bilan.

Manzaraga oid darslarda manzarali daraxtlar soʻz birikmasi ham uchraydi: bu — mevasi uchun emas, chiroyli koʻrinishi va soyasi uchun ekiladigan daraxtlar (masalan, chinor, archa, terak, tol). Manzara chizishda ularning shakli — chinorning keng toji, archaning konussimon qomati, tolning osilib turgan shoxlari — kompozitsiyaga ritm va xarakter beradi.

Natyurmort nima va u qanday ishlanadi?

Natyurmort (fransuzcha nature morte) — jonsiz narsalar: idish-tovoq, meva, gul, kitob, mato tasvirlanadigan janr. Bu janr boshlovchi uchun eng yaxshi mashq: narsalar qimirlamaydi, yorugʻlik oʻzgarmaydi, shakl, rang va soyani bemalol oʻrganish mumkin.

Natyurmort ishlash bosqichlari

Qoʻyilmani tuzish — 3–5 ta narsa tanlang: bittasi katta va baland (koʻza, choynak), qolganlari kichikroq (olma, piyola). Narsalarni bir qatorga terib qoʻymang, ayrimlari bir-birini qisman toʻsib tursin. Orqaga va ostiga mato qoʻying.
Varaqqa joylashtirish — qalamda yengil chiziqlar bilan butun guruhning umumiy chegarasini belgilang. Guruh varaqning oʻrtasidan biroz yuqoriroqda boʻlsin, chetlarga tegib qolmasin.
Shakl va nisbatlarni aniqlash — har bir narsaning boʻyi va eniga nisbatini qalamni choʻzgan qoʻlda ushlab oʻlchang; simmetrik idishlar uchun oʻq chizigʻini chizing.
Yorugʻlik va soya — yorugʻ tomon, yarim soya, xususiy soya, tushayotgan soya va refleksni belgilang.
Rangda ishlash — avval katta dogʻlar (fon, mato), keyin narsalar, oxirida yorugʻ nuqtalar (blik) va mayda tafsilotlar.
Umumlashtirish — uzoqlashib qarang: kompozitsion markaz ajralib turibdimi, fon narsalardan «oldinga chiqib» qolmadimi?

Misol: «Choynak va anor» natyurmortining kompozitsiyasi

Koʻk choynak chap tomonda, varaqning uchdan biri chizigʻida turadi — bu kompozitsion markaz. Uning oldida, biroz oʻngroqda ikkita anor: biri butun, biri yorilgan, qizil donalari koʻrinib turadi — ular koʻk rang bilan issiq-sovuq kontrast hosil qiladi. Oʻng tomonda kichik oq piyola chap tomondagi katta choynakni muvozanatlaydi. Ostidagi atlas mato diagonal burmalari bilan koʻzni oldingi chapdan orqadagi oʻngga yetaklaydi. Yorugʻlik chapdan tushadi, soyalar oʻngga yotadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Hammasini oʻrtaga va bir qatorga qoʻyish — rasm zerikarli va «yassi» boʻlib qoladi.
Ufqni varaq oʻrtasidan chizish — manzara ikkiga boʻlinib qoladi; osmon yoki yerga koʻproq joy bering.
Narsalarning juda kichik yoki juda katta chizilishi — varaqda katta boʻsh joy qoladi yoki narsalar chetga sigʻmaydi.
Orqa planni oldingi kabi yorqin boʻyash — chuqurlik yoʻqoladi.
Soyani qora rang bilan berish — soya narsaning oʻz rangining toʻqroq va sovuqroq tusi.

Qisqa javoblar

Kompozitsiya nima? Asar qismlarini maqsadga muvofiq joylashtirib, bir butun, yaxlit asar hosil qilish.

Kompozitsiyaning qanday turlari bor? Frontal (tekislikdagi), hajmli va fazoviy; xarakteriga koʻra — ochiq va yopiq, statik va dinamik.

Manzara nima? Tabiat yoki shahar koʻrinishi tasvirlanadigan janr; unda old, oʻrta va orqa planlar orqali chuqurlik yaratiladi.

Natyurmort ishlashni nimadan boshlash kerak? Qoʻyilmani tuzish va guruhni varaqqa toʻgʻri joylashtirishdan; rang va tafsilot — eng oxirida.

Kompozitsion markaz qanday ajratiladi? Kattalik, yorqin rang, kuchli yorugʻ-soya kontrasti yoki markaziy joylashuv bilan.