AEGILOPS L. TURKUMI VAKILLARI URUGʻLARINING UNISHIGA HARORATNING TA’SIRINI OʻRGANISH

HARORATNING TA’SIRINI OʻRGANISH

M.Z.Kurbonova, A.I.Imirsinova

Andijon davlat pedagogika instituti, mehrioyk@adu.uz

Oʻzbekiston Milliy universiteti, imirsinovaaziza@gmail.com

Annotasiya. Maqolada Aegilops L. (Qasmaldoq) turkumiga kiruvchi ayrim turlar: Aegilops trinucalis L., Aegilops cylindrica Host., Aegilops tauschii Coss., Aegilops crassa Boiss. turlari urugʻlarining turli harorat diapazonida unuvchanligi oʻrganildi. Oʻrganganilgan turlar past haroratda (5oC) urugʻlarning rivojlanishi uzoq vaqtni talab qildi. Yuqori haroratda esa (35 oC) urugʻlarning unishi uchun yuqori namlik talab qilindi va bu harorat diapazonida ham urugʻlarning rivojlanishi uchun birmuncha koʻproq vaqt talab qildi. Urugʻlarning unib chiqishi uchun optimal harorat 20-25 o

C ekanligi aniqlandi.

Kalit soʻzlar: Aegilops trinucalis L., Aegilops cylindrica Host., Aegilops tauschii Coss., Aegilops crassa Boiss., urugʻ, urugʻ unuvchanligi.

Аннотация. В статье изучен произрастаемость в различных тепловых диапазонах семян некоторых видов, входящих в семейство Aegilops L. (Қасмалдоқ) как: Aegilops trinucalis L., Aegilops cylindrica Host., Aegilops tauschii Coss., Aegilops crassa Boiss. У изученных видов для произрастания семян в низкой температуре (5 о С) потребовалось много времени. при высокой температуре (35 о С) для произрастания семян потребовалась высокая влажность и при том тоже потребовалось много времени. в результате удалось определить, что оптимальной температурой для произрастания семян указанных видов является 20 -25 градусов.

Ключевые слова: Aegilops trinucalis L., Aegilops cylindrica Host., Aegilops tauschii Coss., Aegilops crassa Boiss., семя, произрастение семян.

Annotation. Some species belonging to the family Aegilops L. (Qasmaldoq) are mentioned in the article: Aegilops trinucalis L., Aegilops cylindrica Host., Aegilops tauschii Coss., Aegilops crassa Boiss. The germination of seeds of different species in different temperature ranges was studied. The studied species required a long time for seed development at low temperatures (5 oC). At high temperatures (35 o C), high humidity was required for seed germination, and even in this temperature range, it took slightly longer for seeds to develop. The optimum temperature for seed germination was found to be 20-25 o C.

Keywords: Aegilops trinucalis L., Aegilops cylindrica Host., Aegilops tauschii Coss., Aegilops crassa Boiss., seed, seed germination.

Poaceae (bugʻdoydoshlar) oilasi vakillarining urugʻ unuvchanligiga, ularning tinim davriga haroratning ta’sirini Н.С.Чистякова (2009), О.Н Дуброва (2017), М.С. Баженов (2011) o‘rgangan [1,2,3]. Biz tadqiqotlarimiz davomida Aegilops L. turkumi vakillari urugʻlari unib chiqishiga haroratning ta’sirini oʻrganib chiqdik. 4-5 oy saqlangan urugʻlar bir oy davomida 5, 10, 20, 25, 30, 350 С da urugʻlar unuvchanligi aniqlandi. Tadqiqtlar shuni koʻrsatdiki ushbu turlar keng harorat diapazonida (50 -350С) unib chiqishga qodir. Faqat oʻrganilgan haroratda Aegilops L. turkumi vakillarining unib chiqishi havo haroratiga qarab turli vaqtlarda amalga oshdi. А. tauschii 5 0С harorat ta’sirida 17,2 soat boʻkish jarayoni uchun, 150 soat esa aktivlanish bosqichiga sarflandi. 10 0С harorat diapazonida boʻkish jarayoni uchun 14,5 soat, aktivlanish jarayoni uchun 71,2 soat, 20 0С haroratda 11,2 soat boʻkish jarayoniga sarflandi, 26,5 soat davomida aktivlanish jarayoni kuzatildi. 25 0С ҳарорат harorat diapazonida 9,5 soat boʻkish jarayoni uchun, 12 soat aktivlanish uchun sarflandi. 30 0С haroratda A. tauschii urugʻlarining boʻkish jarayoniga 4,2 soat, aktivlanish jarayoni uchun esa 14,1soat sarflandi. 35 0С haroratda turning boʻkish jarayoni 6,8 soat, aktivlanishi esa 18,1 soat vaqt davomida amalga oshdi. A. cylindrica da 5 0С harorat diapazonida boʻkish jarayoni uchun 22,2 soat, aktivlanish bosqichi esa 107,5 soatda amalga oshdi. 100С haroratda esa 17 soat boʻkish jarayoniga, aktivlanish uchun esa 65,1 soat vaqt sarflandi. 20 0С haroratda 13,2 soat boʻkish jarayoni uchun, 23,1 soat aktivlanish jarayoniga sarflandi. 25 0С harorat diapazonida boʻkish jarayoniga 10,2 soat, 12,5 soat aktivlanish jarayoni roʻy berdi. 30 0С harorat diapazonida mazkur tur urugʻlarining boʻkish bosqichi uchun 3 soat, aktivlanish jarayoniga 10,2 soat vaqt sarflandi. 35 0С haroratda turning boʻkish jarayoni 5,5 soat, aktivlanishi esa 19,3 soat vaqt davomida amalga oshdi.

A. crassa da 5 0С harorat ta'sirida 21,5 soat boʻkish bosqichi uchun, 174 soat aktivlanish jarayoni uchun vaqt sarflandi. 10 0С harorat diapazonida boʻkish jarayoniga 16,3 soat, aktivlanish bosqichiga esa 83,1 soat, 20 0С harorat diapazonida boʻkish bosqichiga 14,3 soat, aktivlanishga 32,2 soat vaqt sarflandi. 25 0С haroratda esa 12,1 soat boʻkish jarayoniga, 25,3 soat aktivlanish uchun sarflandi. 30 0С haroratda esa boʻkish jarayoni uchun 5,4 soat, aktivlanish jarayoniga 15,1 soat davom etdi. 35 0С haroratda turning boʻkish jarayoni 5,2 soat, aktivlanishi esa soat vaqt davomida amalga oshdi.

A. triuncialis 5 0С harorat ta'sirida 16,1 soat boʻkish jarayoni uchun, 100,1 soat esa aktivlanish bosqichiga sarflandi. 10 0С harorat diapazonida boʻkish jarayoni uchun 12,3 soat, aktivlanish jarayoni uchun 61,5 soat, 20 0С haroratda 10,1 soat boʻkish jarayoniga sarflandi, 23,5 soat davomida aktivlanish jarayoni kuzatildi. 25 0С harorat diapazonida 8,2 soat boʻkish jarayoni uchun, 15,3 soat aktivlanish uchun sarflandi. 30 0С haroratda A. tauschii urugʻlarining boʻkish jarayoniga 3,3 soat, aktivlanish jarayoni uchun esa 14,1soat sarflandi. 350С haroratda turning boʻkish jarayoni 5,5 soat, aktivlanishi esa 20,3 soat vaqt davomida amalga oshdi.

1-jadval

Aegilops L. turkumi vakillarining turli haroratlarda unib chiqishi

Ko‘rsatkichlar Temperatura

5 10 20 25 30 35

А. tauschii

Bo‘kish, soat 17,2 14,5 11,2 9,5 4,2 6,8

Aktivlanish, soat 150 71,2 26,5 12 14,1 18,1

A. cylindrica Bo‘kish, soat 22,2 17 13,2 10,2 3 5,5 Aktivlanish, soat 107,5 65,1 23,1 12,5 10,2 19,3

A. crassa Bo‘kish, soat 21,5 16,3 14,3 12,1 5,4 5,2 Aktivlanish, soat 174 83,1 32,2 25,3 15,1 41,2

A. triuncialis Bo‘kish, soat 16,1 12,3 10,1 8,2 3,3 5,5 Aktivlanish, soat 100,1 61,5 23,5 15,3 14,1 20,3

Biz oʻrgangan turkum vakillari uchun urugʻning epigeal unib chiqishi xos boʻlib, dastlab gipokotil hujayralarning hajmi kattalashishi va oʻsishi qayd etiladi. Natijada murtak ildizchasi urugʻ poʻstini yorib chiqadi.

J.H.Qarshibayev (2020) tadqiqotlari davomida urugʻlarning boʻkish jarayonini fizik jarayon deb hisoblaydi. Ushbu bosqich koʻp ham haroratga bogʻliq boʻlmasligini, faollashish jarayoni esa harorat bilan chambarchas bogʻliq ekanligini ta'kidlab oʻtgan [4].

Xulosa qilib aytganda mazkur turkum vakillari turli xil haroratda unib chiqishga qodir va urugʻlari ekishdan oldin maxsus ishlov berishni talab qilmaydi. Unib chiqishi uchun optimal harorat 20-25 о С ni talab qildi. Bizning tajribamiz Д.Н. Андрасова (2021) tajribalari asosli ekanligini isbotladi [5]. Chunki biz oʻrgangan turlarda ham past haroratda urugʻlarni kuzda noyabr oyida va bahorda fevral-mart oylarida ekish maqsadga muvofiq ekanligi aniqlandi.

Adabiyotlar 1. Чистякова Н.С. Роль эпибласта при прорастании Leymus chinensis. Н.С. Чистякова, Н И. Ларина // Проблемы биологии растений : материалы международной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения В.В. Письяуковой. - СПб.: Изд-во ТЕССА, 2006-С. 252-253. 2. Дуброва О. Н. Изучение особенностей физиологического качества семян декоративных однолетних злаков. Материалы Международной научной конференции, посвященной 85-летию Центрального ботанического сада НАН Беларуси (6–8 июня 2017 года, г. Минск. Минск: Медисонт, 2017. 74-78 с. 3. Баженов М.С., Пыльнев В.В., И.Г. Тараканов. Влияние факторов окружающей среды на покой семяни прорастание зерна в колосе озимой тритикале. Известия ТСХА, выпуск 6, 2011. 30-38. 4. Қаршибаев Ж.Ҳ. Astragalus L. туркуми вакилларининг Мирзачўл шароитида репродуктив стратегияси ва интродукцияси. Дис. биол. наук. -Тошкент, 2020. - 69. 5. Андрасова Д.Н. Эколого-биологические особенности прорастания семян травянистых растений природной флоры центральной якутии при интродукции. Автореферат. Якутск. 2021.С 16-19.