ERTA YOSHDAGI BOLALARDA OʻZINI BOSHQARISH KOʻNIKMALARINING SHAKLLANISHI

--⊱⊱ 185 ⊰⊰--

SHAKLLANISHI

Sultonova Dildora Alisherovna

Toshkent shaxar Yunusobod tumani

532-Davlat Maktabgacha Taʼlim

tashkiloti direktori

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada erta yoshdagi bolalarda oʻzini boshqarish koʻnikmalarining shakllanishi, uning psixologik va pedagogik omillari hamda oilaviy muhitning ahamiyati yoritiladi. Tadqiqotda bola oʻz hissiyotlarini anglashi, nazorat qilishi, vaziyatga mos xatti-harakat tanlashi va ichki muvozanatini tiklash jarayonlarining tabiiy rivoji tahlil qilinadi. Shuningdek, art-terapiya, emotsional savodxonlik, kundalik tartib, qoʻllab-quvvatlovchi kommunikatsiya kabi metodlar bola oʻzini boshqarish qobiliyatini qanday mustahkamlashi haqida ilmiy izohlar beriladi. Maqolada izchil tarbiya, mehrli muhit va pedagogik modelning bolani ijtimoiy hayotga tayyorlashdagi hal qiluvchi roli asoslab berilgan.

Kalit soʻzlar: oʻzini boshqarish, erta yosh, emotsional rivojlanish, art-terapiya, ijtimoiy koʻnikmalar, hissiy savodxonlik, oila, tarbiya.

АННОТАЦИЯ

В статье рассматривается формирование навыков саморегуляции у детей раннего возраста, а также психологические и педагогические факторы, влияющие на этот процесс. Анализируется развитие у ребёнка способности понимать собственные эмоции, контролировать их, выбирать адекватные поведенческие реакции и восстанавливать внутреннее равновесие. Особое внимание уделяется роли арт-терапии, эмоциональной грамотности, стабильного режима дня и поддерживающего общения взрослых. Подчёркивается значение семейной атмосферы, последовательного воспитания и педагогического примера в формировании психически устойчивой и социально адаптированной личности.

Ключевые слова: саморегуляция, ранний возраст, эмоциональное развитие, арттерапия, социальные навыки, эмоциональная грамотность, семья, воспитание.

ABSTRACT

This article explores the development of self-regulation skills in early childhood, highlighting the psychological and pedagogical factors that influence this process. It analyzes how young children learn to understand their emotions, manage them, choose appropriate behaviors, and restore inner balance. The study emphasizes the impact of art therapy, emotional literacy, daily routines, and supportive communication on strengthening a childʼs ability to self-regulate. The article also explains the crucial role of a nurturing family environment, consistent adult guidance, and pedagogical modeling in shaping a socially competent and emotionally resilient personality.

Keywords: self-regulation, early childhood, emotional development, art therapy, social skills, emotional literacy, family environment, pedagogy.

Oʻzini boshqarish — bolaning oʻz xatti-harakatlarini nazorat qilishi, hissiyotlarini tartibga solishi va maqsadga yoʻnaltirilgan faoliyatni ongli tarzda davom ettirish qobiliyatidir. Erta yoshda ushbu koʻnikmaning shakllanishi bolaning kelajakdagi oʻqish motivatsiyasi, ijtimoiy moslashuvi, muloqot madaniyati va shaxs sifatida qaror topish jarayoniga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Oʻzini

--⊱⊱ 186 ⊰⊰-- boshqarish bolaga tugʻma ravishda berilmaydi — u asta-sekin, kundalik tajriba, oila muhiti, tarbiyaviy yondashuv va emotsional qoʻllab-quvvatlash orqali shakllanadi.

Bola ilk oʻrganadigan oʻzini boshqarish tajribasi oilada boshlanadi. Kattalarning tinch ohangda soʻzlashi, cheklovlarni izchil qoʻyishi, bolaga tanlov huquqini berishi va eng muhimi, uning hissiy reaktsiyalarini qabul qilishi — ichki muvozanatning birinchi qadami boʻladi. “Hozir xafa boʻlding, men seni tushunaman” kabi mehrli tasdiqlar bolaga oʻz kechinmalarini inkor etmay, ularni nazorat qilishni oʻrgatadi. Bunday muhitda tarbiyalangan bola asta-sekin kutishni, oʻz navbatini berishni, muammo yuzaga kelganda toʻxtab oʻylashni va qaror qabul qilishni oʻrganadi.

Tarbiyachi tomonidan yaratilgan barqaror va izchil pedagogik yondashuv oʻzini boshqarish koʻnikmalarining mustahkamlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Kattalarning oʻziga xos hissiy barqarorligi bolaga kuzatish uchun jonli namuna boʻlib xizmat qiladi. Bolalar kattalarning muammoli vaziyatlarda qanday tinch ohangda gapirayotganini, qanday sabr bilan yechim topishga harakat qilayotganini koʻrib, bu modelni ichki psixologik tajribasiga singdiradi. Shuningdek, izchil kundalik tartib, oʻyin va oʻrganish faoliyatlari oʻrtasidagi muvozanat bolaga vaqtni sezish, reja asosida harakat qilish va kutilmagan vaziyatlarga moslashishni oʻrgatadi.

Oʻzini boshqarishning muhim tarkiblaridan yana biri — hissiy savodxonlikning shakllanishidir. Bola oʻz hissiyotini anglaganda, uni boshqarish jarayoni yengillashadi. Hissiyotlarni nomlash, ularni tan olish va mos ifoda qilish — oʻzini tuta bilishning tabiiy mexanizmini yaratadi. Bu jarayonda ertaklar, nutqiy oʻyinlar, rolli sahnalashtirishlar va rasm asosidagi emotsional analiz muhim rol oʻynaydi. Masalan, ertak qahramonining nega xafa boʻlgani yoki qanday sabr bilan muammoni yenggani haqidagi kichik muhokamalar bola ongida emotsional nazoratning shakllanishiga xizmat qiladi. Art-terapiya shuningdek, bolaning sezgi tizimini uygʻotadi, tasavvurini boyitadi va diqqatni jamlash qobiliyatini oshiradi. Qumning mayin tuzilishi, loyning moslashuvchanligi yoki boʻyoqlarning oʻzgaruvchanligi bola uchun sezgi tajribalarini kuchaytirib, uni tinchlantiruvchi holatga olib kiradi. Bu kabi faoliyatlar bolaning oʻz-oʻzini tinchlantirish mexanizmlarini mustahkamlaydi, stressga chidamliligini oshiradi, impulslarni boshqarish qobiliyatini rivojlantiradi va murakkab vaziyatlarda ichki resurslarni ishga solishga yordam beradi. Eng muhimi, art-terapiya bolaning oʻz ichki dunyosini qabul qilishini, tushunishini va asta-sekin nazorat qilishni oʻrgatadi.

Shuningdek, art-terapiya elementlari oʻzini boshqarishning kuchli qoʻllab-quvvatlovchi vositalaridan biridir. Bola oʻzidagi ichki taranglikni rasm chizish, loy bilan ishlash yoki qum terapiyasi orqali yumshata oladi. Bu jarayon hissiy bosimni kamaytirib, bolaga oʻz energiyasini konstruktiv yoʻnalishga yoʻnaltirish imkonini beradi.

Oʻzini boshqarish koʻnikmalari muntazam kuch va vaqt talab qiladi, ammo bu koʻnikmalar shakllangan bola oʻqishda diqqatini jamlay oladi, qoidalarga rioya qiladi, turli ijtimoiy vaziyatlarda oʻzini tutishni biladi va tengdoshlari bilan sogʻlom muloqot oʻrnatadi. Bu esa uning maktabga tayyorligida, keyinchalik kattalar hayotiga muvaffaqiyatli kirib borishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Xulosa qilib aytganda, erta yoshdagi bolalarda oʻzini boshqarish koʻnikmalarining shakllanishi oila mehr-muhabbati, pedagogik izchillik, hissiy savodxonlik, ijodiy-terapevtik faoliyatlar va barqaror kundalik tartibning uygʻunlashuvi natijasida yuzaga keladi. Ushbu jarayonning toʻgʻri tashkil etilishi bola shaxsining mustahkam poydevorini yaratadi, uni ijtimoiy hayotda faol, masʼuliyatli va psixologik jihatdan sogʻlom individ sifatida shakllantiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Kandel E.R., Schwartz J.H., Jessell T.M. Neuroscience: Principles of Neural Science. – New York: McGraw-Hill, 2013.

--⊱⊱ 187 ⊰⊰--

2. Guyton A.C., Hall J.E. Medical Physiology. – Philadelphia: Elsevier, 2016.

3. Gʻaniyev F., Mamatqulov O. Inson fiziologiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2018.

4. Bear M.F., Connors B.W., Paradiso M.A. Neuroscience: Exploring the Brain. – Lippincott Williams & Wilkins, 2015.

5. Soliyeva M., Raximov B. Sensor tizimlar va sezgilar psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2020