INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA "OILA" KONSEPTINI LINGVO-MADANIY JIHATDAN O'RGANISH

MADANIY JIHATDAN O'RGANISH

Xolmirzayev Dostonbek Qurbonali oʻgʻli Ilmiy rahbar: Djaffarova Dildora

Ilhomovna Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti, Qiyosiy

tilshunoslik va lingvistik tarjimashunoslik kafedrasi 1-kurs magistranti

Telefon: +998 93 279 00 99

@gmail: dostonbekdxx@gmail.com

LINGUO-CULTURAL STUDY OF THE CONCEPT OF "FAMILY" IN

ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES

Kholmirzaev Dostonbek Kurbanali ugli Supervisor: Djaffarova Dildora

Ilhomovna 1st-year master’s student, Department of Translation Theory and

Comparative Linguistics, Faculty of Foreign Philology, National University of

Uzbekistan

Phone number:+998 93 279 00 99

@gmail: dostonbekdxx@gmail.com

Annotatsiya: “Oila” konsepti lingvo-madaniy mazmunining leksik, frazeologik, paremiologik va matn sathlarida namoyon bo'lishini taʻminlovchi omillarni ochib berish, chog'ishtirilayotgan tillarda oila munosabatlari konseptual idrokidagi o'xshashlik va farqlarni ilmiy asoslashdan iborat. “Oila” konseptining lingvistik mohiyati va uning til taraqqiyotidagi rolini aniqlash; ingliz va o'zbek tillarida “oila” konseptining lingvo-madaniy mazmunini leksika, frazeologiya, paremiologiya va badiiy matnlar materialida ochib berish va tavsiflash; milliy-madaniy xususiyatlarni hisobga olgan holda “family” va “oila” leksemalarining konseptual asosini taqqoslash; ingliz va o'zbek xalqlari hayotida oilaviy munosabatlarni aks ettiruvchi lisoniy birliklar shakllanishini taʻminlovchi lisoniy hamda nolisoniy omillarni aniqlash; yaqin qonqarindoshlik va uzoq qarindoshlik, er-xotin qarindoshligi va urug'chilik munosabatlarini ifodalovchi ingliz va o'zbek atamalarining tasnifini shakllantirish, taqqoslanayotgan tillarda odamlarning oila ichidagi va qarindoshchilik aloqalarini bildiruvchi leksemalar guruhlaridagi o'xshashliklar va farqlarni ajratish.

Kalit so’zlar: oila, jamiyat, qon, nigoh, qarindoshlik, baxt

Annotation: The lexicon of the linguistic and cultural content of the concept of "family", which ensures manifestation at the phraseological, paremiological and textual levels revealing factors, family relationships in the languages being studied consists of scientific justification of similarities and differences in conceptual perception. Linguistic essence of the concept of "family" and its role in language development identify; Linguistics of the concept of "family" in English and Uzbek languages content of lexicon, phraseology, paremiology and artistic texts disclosure and description in the material; national-cultural characteristics taking into account the conceptual basis of the lexemes "family" and "family". comparison; reflect family relations in the life of English and Uzbek peoples language that ensures the formation of linguistic units identifying non-linguistic factors; close consanguinity and distant consanguinity, English and representing conjugal kinship and clan relations formation of the classification of Uzbek terms in comparable languages indicating people's family and kinship ties distinguish similarities and differences in groups of lexemes.

Keywords: family, society, blood, gaze, kinship, happiness.

Kirish: "Oila" konsepti insoniyat jamiyatining eng asosiy va universal jihatlaridan biridir. Oilalar jamiyatning asosiy qismi bo'lib, odamlarga o'ziga xoslik, tegishlilik va qo'llab-quvvatlash hissini beradi. Oilaning ta'rifi vaqt o'tishi bilan va turli madaniyatlarda rivojlanib, o'zgaruvchan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sharoitlarni aks ettiradi. Oilaning an'anaviy ta'rifi qon, nikoh yoki asrab olish bilan bog'liq bo'lgan va birgalikda yashaydigan va resurslarni baham ko'radigan odamlar guruhidir. Bu ta'rif an'anaviy ravishda biologik qarindoshlik oilasiga katta urg'u bergan G'arb jamiyatlarining tarixiy va madaniy me'yorlarini aks ettiradi. Biroq, so'nggi o'n yilliklarda bu ta'rifga qarshi chiqdi, chunki ijtimoiy va madaniy o'zgarishlar oila tuzilishi va tarkibining yangi shakllariga olib keldi. Oila, insoniyat tarixida muhim ahamiyatga ega boʻlib, har bir insonning hayotida oʻz mahalliy mavjudligi va otasining va onasining oʻrniga kelgan oʻzining biror qamrovli guruhidir. Bu guruh, ularning birbiriga qarshi kelishlari, oʻzaro munosabatlari, tashqi aloqalari va ijtimoiy baxtlari uchun ahamiyatli oʻrindiruvchi hisoblanadi. Oila, inson va jamiyatning oʻzaro bogʻidir va jamiyat tuzilishining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.

Oila konsepsiyasi, har bir jamiyat tuzilishining tarkibiy qismi hisoblanadi va jamiyatlar oʻrtasidagi farqliliklar, ularning tarixi, iqtisodiy, siyosiy, diniy va madaniy xususiyatlari hisobga olingan holda oʻzgarishi mumkin. Masalan, Ingliz tilida family (oila) soʻzi, Oʻzbek tilida esa oila soʻzi bilan ifodalangan. Bu soʻzlar oʻzaro qiyosiylik qilinishi mumkin, lekin ularning asosiy manosi va tushunchalari, Ingliz va Oʻzbek jamiyatlarining tarixi, madaniyati, iqtisodiyoti, siyosiy tuzilishi va diniy taraqqiyotiga bogʻliq boʻlib oʻzgarishi mumkin. Ingliz tilida oila, jamiyat tuzilishining asosiy qismi sifatida hisoblanadi va u oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilash, oʻzaro qoʻllashni rivojlantirish, oʻzaro yordam berish va jamiyatning oʻzini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega boʻlib hisoblanadi. Ingliz jamiyatlarida, oilalar odatda biologik qarindoshlar, yani ona, ota va bolalardan iborat boʻlib, lekin ularning tuzilishi, oʻzgarishi va ahamiyati jamiyatning tarixi, madaniyati va iqtisodiyoti bilan bogʻliq boʻlib oʻzgarishi mumkin.

Oʻzbek tilida oila soʻzi, Ingliz tilida family soʻziga mos keladi, lekin uning tushunchalari va manosi oʻzgarishi mumkin. Oʻzbek jamiyatida, oilalar odatda biologik qarindoshlar, yani ona, ota va bolalardan iborat boʻlib, ammo oila konsepsiyasi jinsiy, iqtisodiy, madaniy va tarixiy oʻzgarishlarga mos keladi. Oʻzbek jamiyatida, oilalar odatda katta oila boʻlib, unga biologik qarindoshlar, yani onalar, otalar, bolalar va qarindoshlar kiradi. Biroq, koʻplab Oʻzbek oilalari, yolgʻiz ota-ona yoki yolgʻiz ona tomonidan boshqariladi.

“Oila” konseptining madaniy kodi oilaviy hayotning turli aspektlari - er va xotin o'rtasidagi munosabatlarning tabiati, ayolning burchi va uning oiladagi mavqei, bolalar tarbiyasi, oila aʻzolari ichki dunyosining murakkabligi, ularning xulq-atvori va oilaviy rollari haqidagi tasavvurlarni aks ettiradi. Katta farq ingliz va o'zbek lingvomadaniyati vakillarining oilaviy rollarida namoyon bo'ladi. Masalan, o'zbek oilasidagi kelin va ingliz oilasidagi daughter-in-law yoki bride rolini qiyoslab ko'raylik. Kelin obrazi bilan bog'liq ko'plab rasm-rusum va udum (kelin salom, kelin ko'rdi) lar mavjud, kelinning oilaviy majburiyatlari va vazifalari kelin komponentli bir qator iboralarda uzoq vaqtdan beri qayd qilib qo'yilgan, ingliz tilida kelinni emas, mamlakatni anglatadigan faqat bitta frazeologik birlik topilgan: the bride of the sea – Venesiya.

“Oila” konsepti oila aʻzolari va qarindoshlar o'rtasidagi oilaviy munosabatlarni ham o'z ichiga oladi. Masalan, o'zbek tilida inglizcha analoglari bo'lmagan quda-anda, qudalik qilmoq, quda-andachilik va shu kabi iboralar mavjud.

Foydalangan adabiyotlar:

1. Багичева Н.В. Лексическая и прагматическая семантика терминов родства // Функциональная семантика слова. – Екатеринбург, 1993. – С.77-84.

2. Насруллаева Н.З. Формирование гендерных концептов в английской и узбекской фразеологических картинах мира: Дис. … д-ра. филол. наук. – Ташкент, 2018. – 250 с.

3. Юнусова 3.3. Инглиз ва ўзбек тилларида «Ҳурмат» концептининг гендер хусусиятлари // Современное образование (Узбекистан). -Т.: 2016. №11 URL https://cyberleninka.ru/article/n/ingliz-va-uzbek-tillarida-umat-kontseptining gender-hususiyatlari

4. https://en.wikipedia.org/oila/tushunchasi

5. https://ru.wikipedia.org/wiki/Cemья

6. https://en wikipedia.org/wiki/Family traditions