MAKTABGACHA TAʼLIM JARAYONIDA AI TEXNOLOGIYALARINI QOʻLLASH IMKONIYATLARI, XAVF-XATARLAR VA METODIK TAVSIYALAR

--⊱⊱ 520 ⊰⊰--

IMKONIYATLARI, XAVF-XATARLAR VA METODIK TAVSIYALAR

Malikova Dildoraxon Qobilovna

MTTDMQTMOI Maʼnaviyat-maʼrifat va

iqtidorli yoshlar yoshlar bilan ishlash

boʻlimi metodisti

Abstrakt: Ushbu maqolada maktabgacha taʼlimda sunʼiy intellekt texnologiyalarini amaliy qoʻllash koʻrib chiqiladi. U AIning taʼlim jarayonini shaxsiylashtirish, motivatsiyani oshirish va bolalarda kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirish imkoniyatlarini tavsiflaydi. Raqamli vositalardan xavfsiz va pedagogik jihatdan toʻgʻri foydalanish boʻyicha pedagoglar uchun amaliy tavsiyalar taqdim etilib, maktabgacha taʼlim muhitiga AIni joriy etish bilan bogʻliq asosiy foyda va xavflar yoritilgan.

Kalit soʻzlar: sunʼiy intellekt, maktabgacha taʼlim, raqamli texnologiyalar, interaktiv taʼlim oʻyinlari, individuallashtirilgan taʼlim, pedagogik yordam, bolalar rivojlanishi, raqamli xavfsizlik, AI risklari, AI foydalari, uslubiy tavsiyalar.

Аннотация: В статье рассматривается практическое применение технологий искусственного интеллекта в обучении детей дошкольного возраста. Описываются возможности ИИ для индивидуализации образовательного процесса, повышения мотивации и развития когнитивных навыков у детей. Представлены практические рекомендации для воспитателей по безопасному и педагогически грамотному использованию цифровых инструментов, а также выделены основные преимущества и риски, связанные с внедрением ИИ в дошкольную образовательную среду.

Ключевые слова: искусственный интеллект, дошкольное образование, цифровые технологии, интерактивные образовательные игры, индивидуализация обучения, педагогическая поддержка, развитие детей, цифровая безопасность, риски ИИ, преимущества ИИ, методические рекомендации.

Abstract: This article examines the practical application of artificial intelligence technologies in preschool education. It describes the potential of AI for personalizing the educational process, enhancing motivation, and developing cognitive skills in children. Practical recommendations for educators on the safe and pedagogically sound use of digital tools are presented, and the key benefits and risks associated with the introduction of AI into the preschool educational environment are highlighted.

Keywords: artificial intelligence, preschool education, digital technologies, interactive educational games, individualized learning, pedagogical support, child development, digital security, AI risks, AI benefits, methodological recommendations.

Zamonaviy olimlarning taʼkidlashicha, yaqin yillarda dunyo neyrotexnologiya va sunʼiy intellektda katta inqilobni boshdan kechiradi. Ushbu inqilob inson va texnologiyani birlashtira oladigan tubdan yangi tizimlar va interfeyslarning paydo boʻlishi bilan ajralib turadi.

--⊱⊱ 521 ⊰⊰--

Bolaning оʼrgangan hamma kоʼnikmalarini kattalar doim nazorat kilib turishlari kerak, chunki bu kоʼnikmalar hali barqaror bоʼlmaydi, salga bolaning esidan chiqib qolishi mumkin. Bu yoshdagi bolani endi kоʼrsatib emas, sоʼz bilan tarbiyalash ham mumkin. Ota-onalar bolada yaxshi xususiyatlarni tarbiyalashlari kerak, bu juda muhim vazifadir [1].

Neyrotexnologiya nima? “Neyro” inson nerv sistemasi bilan bogʻlanishni, “texnologiya” esa biror narsani qanday qilish, yaʼni muammolarni hal qilishda ilmiy bilimlarni qoʻllashni bildiradi. Insonning kognitiv faoliyati bilan ishlash inson harakatlarini tushunadigan va takrorlaydigan yordamchi tizimlarni ishlab chiqishga yordam beradi: yurak urish tezligi monitorlari, fitnes-trekerlar, ekzoskeletlar va boshqalar. Ularning barchasi inson biomaʼlumotlari tomonidan shakllantiriladi va nazorat qilinadi. Sunʼiy intellekt - bu vazifalarni bajarish uchun inson xatti-harakatlariga taqlid qila oladigan va toʻplangan maʼlumotlardan asta-sekin oʻrganadigan tizim yoki mashina. Sunʼiy intellektga misollar: chatbotlar, "aqlli yordamchilar" va tavsiya tizimlari. Sunʼiy intellektning maqsadi insonning koʻnikmalari va imkoniyatlarini kengaytirishdir. Neyrotexnologiya va sunʼiy intellekt hayotning barcha sohalarida, jumladan, taʼlimda faol qoʻllaniladi [2].

MTTda neyrotexnologiyadan foydalanish bolalarga robotlarni misol qilib, inson imkoniyatlarini va oʻyin orqali obʼektlarni boshqarish qobiliyatini oʻrganish imkonini beradi. 6 yoshli bolalar innovatsion texnologiyalar va atrofdagi dunyoni oʻrganishni boshlaydilar.

N.Babenkovaning (Brain Development bosh direktori) fikricha, raqamli jamiyat, raqamli madaniyat va raqamli texnologiyalar zamonaviy jamiyatning asosiy tushunchalari boʻlib, shuning uchun ham yangi texnologiyalarning ahamiyatini tushunadigan va ularni oʻrganish zaruriyatini anglaydigan avlodni tarbiyalash zarurati paydo boʻlmoqda [3].

Taʼlim – ijtimoiy farovonlikning hal qiluvchi omili. U umumiy kasbiy madaniyatni, jamiyatni takomillashtirishga qaratilgan, inson va fuqaroning shakllanishini taʼminlaydi[4].

MTTning taʼlim jarayoniga neyrotexnologiya va sunʼiy intellektni joriy etish boʻyicha pedagogik ishlanmalar 6-7 yoshli bolalarda texnik ijodkorlik, dasturlash koʻnikmalarini rivojlantirish, zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan tanishtirishga yordam beradi, aqliy jarayonlar, vosita funktsiyalari va fazoviy yoʻnalishni rivojlantiradi. MTT soni koʻpayib, oʻz taʼlim jarayoniga zamonaviy raqamli texnologiyalarni innovatsion usulda kiritmoqda. Biroq, ushbu mavzular boʻyicha aniq uslubiy ishlanmalar kamlgi va tarbiyachilar quyidagi muammoga duch kelmoqdalar, qimmatbaho oʻyin jihozlari mavjud, ammo bolalar bilan ishlashda undan qanday qilib toʻgʻri va uygʻun foydalanish haqida tushuncha yoʻq. Soʻnggi oʻn yilliklarda texnologiya tez surʼatlar bilan rivojlandi va bu sohadagi eng muhim yutuqlardan biri sunʼiy intellektdir.

Sunʼiy intellekt hayotimizning barcha sohalariga, jumladan, taʼlimga kirib bormoqda va uning taʼlimga taʼsiri tobora sezilarli boʻlib bormoqda.Xususan, MTTda sunʼiy intellektdan foydalanish bolalarning oʻqishi va rivojlanishi uchun yangi ufqlarni ochib, ushbu mavzuni ayniqsa dolzarb qiladi. Texnologiyalar kundalik hayotning ajralmas qismiga aylanib borayotgan bugungi dunyoda erta yoshdagi bolalar taʼlimini yaxshilash uchun sunʼiy intellektdan qanday foydalanish mumkinligini oʻrganish muhim[5].

MTT taʼlim tizimining birinchi bosqichi boʻlib, unda bilim, koʻnikma va ijtimoiy oʻzaro munosabatlar asoslari qoʻyiladi. Shu nuqtai nazardan, sunʼiy intellektdan foydalanish oʻquv jarayonini sezilarli darajada boyitishi, tarbiyachilarni bolalar bilan ishlashning yangi vositalari bilan taʼminlashi mumkin. AI har bir bolaning individual ehtiyojlariga moslasha oladi, xatolarni aniqlash

--⊱⊱ 522 ⊰⊰-- va ularning rivojlanishini tahlil qilishda yordam beradigan noyob taʼlim oʻyinlari va vazifalarini yaratadi. Bu nafaqat oʻrganish sifatini yaxshilaydi, balki uni yanada qiziqarli va interaktiv qiladi. Bolalarning idroki va rivojlanishining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilishi kerak. Tarbiyachilar bolalarga sunʼiy intellektdan qanday foydalanish va ularning oʻqishini qanday qoʻllab-quvvatlashi mumkinligini tushuntirishga tayyor boʻlishi kerak, shuningdek, taʼlimda texnologiyadan foydalanish bilan bogʻliq axloqiy jihatlarni hisobga olish muhim [6].

Maktabgacha taʼlimda sunʼiy intellektni amaliy qoʻllash haqida soʻz yuritilganda, sunʼiy intellekt bola rivojlanishining dastlabki bosqichlaridan boshlab asta-sekin taʼlim jarayonining bir qismiga aylanib bormoqda. MTTda AI har bir bola oʻz tezligida rivojlanishi mumkin boʻlgan shaxsiylashtirilgan, qiziqarli va xavfsiz taʼlim muhitini yaratishga imkon beradi.

AIning asosiy afzalliklaridan biri bu materiallarni bolaning qobiliyatlari va qiziqishlariga moslashtirish qobiliyatidir. Sunʼiy intellekt elementlariga ega taʼlim ilovalari javoblarni, topshiriqni bajarish tezligini va faollik darajasini tahlil qilib, tegishli qiyinchilikdagi vazifalarni tanlaydi. Bu motivatsiyani saqlashga, charchashning oldini olishga va oʻrganishga ijobiy munosabatda boʻlishga yordam beradi. AI nutq, mantiqiy fikrlash, eʼtibor va xotirani rivojlantirishga qaratilgan interaktiv taʼlim oʻyinlarida faol qoʻllaniladi. Masalan, ovozli yordamchilar bolalarga talaffuzni mashq qilish, soʻz boyligini kengaytirish va savollarni shakllantirishni oʻrganishga yordam beradi. Moslashuvchan vazifalari boʻlgan oʻyin platformalari dastlabki matematik koʻnikmalar, ranglar, shakllar va asosiy mantiqiy operatsiyalarni egallashga yordam beradi. Shunday qilib, AI tarbiyachilarni almashtirmaydi, balki maktabgacha yoshdagi bolalar uchun yanada qiziqarli, shaxsiylashtirilgan va qulay oʻrganish uchun sharoit yaratib, samarali yordamchiga aylanadi.

MTTda AIdan foydalanish boʻyicha pedagog-tarbiyachilar uchun amaliy tavsiyalar: AIdan yuzma-yuz muloqot qilish uchun oʻrnini bosuvchi emas, balki toʻldiruvchi sifatida foydalaning. Raqamli faoliyatni muhokama, tushuntirish va hamkorlikdagi oʻyinlar bilan toʻldirish muhim. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun mos boʻlgan ilovalarni tanlang. Vazifalarni oddiydan murakkabroqgacha asta-sekin kiriting. AI vositalarini haqiqiy dunyo faoliyati bilan birlashtiring, ilovadan foydalangandan soʻng, bolanga quyidagilarni taklif qiling, koʻrganlarini chizish, real dunyoda takroriy vazifalarni bajarish (obʼektlarni saralash, oʻyinchoqlarni sanash), oʻzlari yoqtirgan va oʻrgangan narsalarni muhokama qilishni. Bola bilan raqamli xavfsizlik qoidalari haqida gapiring. Hatto maktabgacha yoshda ham ularni oddiy soʻzlar bilan tushuntirishingiz mumkin. Bu bola uchun yagona raqamli makonni yaratadi. MTTda AIdan foydalanishning xavflari va cheklovlari haqida nimalarni bilish muximligini koʻrib chiqsak, haddan tashqari ekran vaqti gadjetlardan uzoq muddat foydalanish bolalarning koʻrish qobiliyati, uyqusi va eʼtiboriga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Jonli muloqotning qisqarishi jrtib borishi mumkin, masalan AI kattalar nazoratisiz ishlatilsa, u muloqot va ijtimoiy koʻnikmalarning rivojlanishini cheklashi mumkin. Texnologiyani ortiqcha baholash xavfi katta, masalan yoshi kattalar AI tarbiyachilarni toʻliq almashtirishi mumkinligi haqidagi illyuziyani rivojlantirishi mumkin, bu maktabgacha tarbiya sharoitida qabul qilinishi mumkin emas. Bolalarning psixoemotsional sezgirligi taʼsirida, murakkab yoki haddan tashqari yorqin raqamli stimullar asab tizimini ortiqcha yuklashi mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. A.Qodirov, M.Quronov [va boshqalar.] “Fazilatli avlod. Uzluksiz maʼnaviy tarbiya trilogiyasi III qism. Toshkent: Muharrir nashiryoti,2019.

--⊱⊱ 523 ⊰⊰--

2. Нейросети в образовании: ИИ-помощник для учёбы в школе // media.foxford.ru -

3. https://www.to-inform.ru/index.php/arkhiv/item/brein-development

4. N.Sh.Abdullayeva, Maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatiga klaster tizimini joriy etishning nazariy-metodologik asoslari. ISSN 2181-1717 (E) Образование и инновационные исследования (2021 год №4) DOI: https://doi.org/10.53885/edinres.2021.72.73.011

5. Нейросеть для детского сада: 15... - Neuroscribe - ИИ-ассистент

6. https://nsportal.ru/detskiy-sad/upravlenie-dou/2025/03/25/doklad-na-temu-iskusstvennyyintellekt-v-obrazovanii-v-detskom