MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTIDA STEAM TEXNOLOGIYASI ASOSIDA BOLALAR IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI

--⊱⊱ 435 ⊰⊰--

XUSUSIYATLARI

Aliyeva Nasiba Sarsenbayevna

University of innovation technologies

1-basqısh talabası

Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tashkilotida STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) texnologiyasi asosida bolalar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. STEAM yondashuvi bolalarning ilmiy, texnik, sanʼatkorlik va matematik fikrlashini integrativ asosda rivojlantiradigan innovatsion pedagogik model sifatida koʻrib chiqiladi. Shuningdek, STEAM texnologiyalarining maktabgacha taʼlim dasturlariga tatbiq etilishi, tarbiyachi faoliyatining oʻziga xos xususiyatlari hamda bolalarning kognitiv va ijodiy kompetensiyalariga taʼsiri tahlil qilingan.

Kalit soʻzlar: STEAM texnologiyasi, ijodiy qobiliyat, maktabgacha taʼlim, integratsiya, muammoli vaziyat, konstruktorlik, modellashtirish, innovatsion pedagogika.

Аннотация. В данной статье раскрыты теоретические и практические аспекты развития творческих способностей детей дошкольного возраста на основе технологии STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics). Подход STEAM рассматривается как инновационная педагогическая модель, интегративно развивающая научное, техническое, художественное и математическое мышление детей. Кроме того, проанализированы внедрение STEAM-технологий в программы дошкольного образования, специфика деятельности воспитателя и влияние данного подхода на когнитивные и творческие компетенции детей.

Ключевые слова: STEAM-технология, творческие способности, дошкольное образование, интеграция, проблемная ситуация, конструирование, моделирование, инновационная педагогика.

Abstract. This article presents the theoretical and practical aspects of developing preschool childrenʼs creative abilities through the STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) approach. The STEAM model is considered an innovative pedagogical framework that promotes the integrated development of childrenʼs scientific, technical, artistic, and mathematical thinking. The article also analyzes the implementation of STEAM technologies in preschool education programs, the specific features of the educatorʼs role, and the impact of this approach on childrenʼs cognitive and creative competencies.

Keywords: STEAM technology, creative ability, preschool education, integration, problem situation, construction, modeling, innovative pedagogy.

XXI asrda taʼlim jarayoniga qoʻyilayotgan asosiy talab – bu bolalarni mustaqil fikrlashga, ijodiy yondashishga, muammoli vaziyatlarda yechim topishga oʻrgatishdir. Maktabgacha yosh bu jihatdan oʻta masʼuliyatli davr boʻlib, unda bolaning tafakkuri, tasavvuri, qiziqishlari va ijodiy intilishlari jadal shakllanadi. Zamonaviy pedagogik tadqiqotlarda maktabgacha davr bolaning ijodiy rivojlanishi uchun eng muhim bosqich ekanligi taʼkidlanadi [1]. Maktabgacha taʼlimning bugungi

--⊱⊱ 436 ⊰⊰-- mazmuni bolalarni nafaqat bilim bilan qurollantirish, balki ularning hayotiy kompetensiyalarini, xususan, ijodiy salohiyatini rivojlantirishni taqozo etmoqda [2].

Shu nuqtai nazardan, soʻnggi yillarda jahon taʼlim tizimida keng tarqalayotgan STEAM texnologiyasi maktabgacha yoshdagi bolalar ijodkorligini rivojlantirishda eng samarali innovatsion yondashuvlardan biri sifatida eʼtirof etilmoqda [3]. STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) – bu fanlararo integratsiya asosida oʻqitish modeli boʻlib, u bolalarning bilish faoliyatini real hayotiy jarayonlar bilan uygʻunlashtirishga xizmat qiladi. Bolalarda tajriba oʻtkazish, qurish, modellashtirish, muammoli vaziyatlarni hal etish kabi faoliyatlar nafaqat ijodkorlikni, balki mantiqiy tafakkurni ham rivojlantiradi [4].

Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi tomonidan taʼlim jarayoniga zamonaviy va innovatsion pedagogik texnologiyalarni keng joriy etish boʻyicha bir qator tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda. “Ilk qadam” davlat oʻquv dasturida bolalarni amaliy faoliyatga jalb etish, konstruktorlik, modellashtirish, tajriba oʻtkazish, ijodiy topshiriqlarni bajarish kabi faoliyat turlari alohida belgilangan boʻlib, ular STEAM yondashuviga toʻliq mos keladi [5].

STEAM texnologiyasi anʼanaviy mashgʻulotlardan farqli ravishda bolaga tayyor bilim berishdan koʻra, uni izlanishga, fikrlashga, kuzatishga, tajriba qilishga undaydi. STEAM mashgʻulotlarida tarbiyachi bolaga tayyor javob bermaydi, aksincha uning mustaqil fikrlashi va muammoni hal qila olishiga koʻmaklashadi [6]. Bu esa maktabgacha yoshdagi bolalarda innovatsion fikrlash, kreativ qaror qabul qilish, jamoada ishlash va kommunikativ koʻnikmalarni rivojlantiradi.

Bugungi kunda maktabgacha taʼlimda STEAM yondashuvini qoʻllash nafaqat ilmiy-texnik tushunchalarini, balki bolalarning estetik didini, nutqiy ifodalash qobiliyatini, konstruktorlik va muammoli vaziyatni hal etish koʻnikmalarini ham birgalikda rivojlantirishga xizmat qilmoqda[7]. Bu esa integratsiyalashgan taʼlimning ahamiyatini yanada oshiradi.

Shunday qilib, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida STEAM texnologiyasidan foydalanish bolalarda ijodiy qobiliyatlarni shakllantirish, mustaqil fikrlashni kuchaytirish, kuzatish va tajriba qilishga boʻlgan qiziqishni oshirish hamda ularning kognitiv va kreativ kompetensiyalarini rivojlantirishda beqiyos pedagogik ahamiyatga egadir.

Ijodiy qobiliyat — bu shaxsning yangicha, original, noodatiy gʻoyalar yaratish, mavjud muammoni oʻziga xos yoʻl bilan hal qilish, yangi mahsulot yoki yechim ishlab chiqish imkonini beruvchi psixologik xususiyatlar majmuasidir.

STEAM texnologiyasi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishda muhim pedagogik ahamiyatga ega boʻlib, u bolalarning turli fanlarni mushtarak holda oʻrganishi, muammoli vaziyatlarga kreativ yechim topishi, tasavvur va fantaziya imkoniyatlarini kengaytirishi, shuningdek, mustaqil fikrlash koʻnikmalarini shakllantiradi [8]. STEAM yondashuvi integrativ taʼlim modeli sifatida bolaning ilmiy, texnik, sanʼatkorlik va matematik tafakkurini uygʻun rivojlantiradi, bu esa ijodiy fikrlashni kuchaytiruvchi asosiy omildir. Bolalar STEAM jarayonida muhandislik konstruktorlari, modellashtirish materiallari, texnologik vositalar, badiiy tasviriy elementlar bilan ishlash orqali yangi gʻoyalar yaratadi, shakllar va tuzilmalarning oʻzaro bogʻliqligini tushunadi, yangicha yondashuvlarni sinab koʻradi. Tajriba oʻtkazish, kuzatish, faraz qilish va xulosa chiqarish kabi ilmiy faoliyat turlari bola tafakkurida original gʻoyalar paydo boʻlishiga zamin yaratadi. Shuningdek, “A – Art” komponenti ijodkorlikning markaziy unsuri sifatida ranglar uygʻunligi, kompozitsiya, dizayn, musiqiy va tasviriy ifoda orqali bolaning badiiy-estetik qobiliyatini kengaytiradi, tasavvur boyligini oshiradi. STEAM loyihalarini guruhda bajarish jarayoni hamkorlik, fikr almashish, bir-birining gʻoyalarini davom ettirish kabi ijtimoiy-ijodiy koʻnikmalarni rivojlantiradi. STEAM texnologiyasi erkin, xavfsiz va qoʻllab-quvvatlovchi ijodiy muhit yaratadi; bunda xato qilish jarayonning tabiiy

--⊱⊱ 437 ⊰⊰-- qismi sifatida qabul qilinadi va bu bolani qoʻrqmasdan yangilik izlashga undaydi. Natijada, STEAM yondashuvi maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy qobiliyatni kompleks rivojlantirib, ularda noodatiy fikrlash, innovatsion yondashuv, mustaqil qaror qabul qilish va modellashtirish malakalarini shakllantiradi.

Maktabgacha taʼlim tashkilotida STEAM texnologiyasini qoʻllash bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda samarali vosita ekanligi aniqlandi. STEAM yondashuvi integratsiyalashgan oʻquv faoliyati orqali bolalarning ilmiy, texnik, sanʼatkorlik va matematik tafakkurini uygʻun rivojlantirishga xizmat qiladi, bu esa ijodiy fikrlashni shakllantirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Bolalar STEAM mashgʻulotlarida turli materiallar, konstruktorlar, texnologik vositalar va badiiy elementlar bilan ishlash orqali oʻz tasavvurini kengaytiradi, muammoli vaziyatlarda noodatiy yechimlar topadi, tajriba va modellashtirish orqali mustaqil fikrlash koʻnikmalarini rivojlantiradi.

Shuningdek, STEAM yondashuvi bolalarda erkin va qoʻllab-quvvatlovchi ijodiy muhit yaratadi; bunda xato qilish jarayonning tabiiy qismi sifatida qabul qilinadi va bu bolani yangi gʻoyalarni sinab koʻrishga, oʻz fikrini erkin ifodalashga ragʻbatlantiradi. “Art” komponenti orqali estetik did, ranglar uygʻunligi, kompozitsiya va badiiy ifoda shakllanadi, bu esa ijodiy tafakkur bilan birga bolalarning estetik qobiliyatini ham rivojlantiradi. Guruhda ishlash jarayonida esa hamkorlik, fikr almashish, bir-birining gʻoyasini rivojlantirish kabi ijtimoiy-ijodiy koʻnikmalar mustahkamlanadi.

STEAM texnologiyasi maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishning eng samarali metodlaridan biridir. U bolalarning:

• tasavvurini,

• kreativ fikrlashini,

• muammolarni noodatiy hal qilishini,

• konstruktorlik va modellashtirish koʻnikmalarini,

• ilmiy izlanishga qiziqishini,

• sanʼat orqali ifodalanish salohiyatini kompleks rivojlantiradi.

Xulosa qilib aytganda STEAM texnologiyasining tatbiqi bolalarda ijodiy qobiliyatni kompleks rivojlantirib, ularni mustaqil fikrlashga qodir, innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqadigan, noodatiy yechimlar topa oladigan, har tomonlama kreativ shaxs sifatida shakllantiradi. Shu bilan birga, STEAM yondashuvi maktabgacha taʼlim jarayonini yanada qiziqarli, interaktiv va amaliy jihatdan samarali qilish imkonini beradi. Bolalarning ijodiy salohiyati, tasavvur doirasi va konstruktiv faoliyati rivojlangan holda, ular kelajakdagi taʼlim jarayonlariga, ilmiy-texnik, sanʼat va texnologik faoliyatlarga tayyor shaxs sifatida shakllanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Vygotskiy L.S. Bolalarning psixik rivojlanishi va taʼlim. – Moskva: Pedagogika, 2019.

2. Hasanov S., Joʻrayev A. Maktabgacha taʼlim metodikasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2020.

3. Yakman G. STEAM Education: An Integrated Approach to Learning. – Virginia, USA, 2018.

4. Tursunova G. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish. – Toshkent: Noshir, 2021.

5. Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha taʼlim tizimi uchun “Ilk qadam” davlat dasturi. – Toshkent, 2018.

6. Bequette J., Bequette M. Teaching STEAM in Early Childhood. – New York: Routledge, 2020.

--⊱⊱ 438 ⊰⊰--

7. Shodmonova D., Qodirova N. Maktabgacha taʼlimda innovatsion pedagogika. – Toshkent,

8. Hasanboeva O., Yoʻldosheva Sh. Maktabgacha taʼlim pedagogikasi. – Toshkent: Fan, 2021.