Brayl alifbosi nima: tuzilishi, tarixi va oʻzbek tilida qoʻllanishi

Brayl alifbosi — bu koʻzi ojiz va zaif koʻradigan odamlar barmoq uchlari bilan oʻqiydigan relyefli (boʻrtma) yozuv tizimi. Unda har bir harf, raqam yoki belgi oltita nuqtadan iborat kichik katakchada boʻrtib chiqqan nuqtalarning turli birikmasi bilan ifodalanadi. Tizimni XIX asr boshida fransuz Lui Brayl yaratgan va u hozir dunyoning deyarli barcha tillariga moslashtirilgan.

Brayl alifbosi tarixi

1809-yil 4-yanvar — Lui Brayl Parij yaqinidagi Kuvre (Coupvray) qishlogʻida tugʻilgan.
3 yoshida — otasining egar-jabduq ustaxonasida oʻtkir asbob bilan oʻynab, koʻzini jarohatlagan; yalligʻlanish ikkinchi koʻziga ham oʻtib, butunlay koʻr boʻlib qolgan.
Parijdagi Koʻzi ojiz yoshlar qirollik instituti — u yerda Brayl harbiy ofitser Sharl Barbye taklif qilgan 12 nuqtali «tungi yozuv» bilan tanishgan. Tizim murakkab edi: bitta belgini barmoq bilan bir martada sezib boʻlmasdi.
Taxminan 15 yoshida — Brayl katakchani 6 nuqtaga qisqartirib, oʻz tizimini yaratgan; bu belgini bitta barmoq uchi toʻliq qamraydi.
1829-yil — tizim haqidagi birinchi kitobi nashr etilgan, keyinroq u qayta ishlangan.
1852-yil 6-yanvar — Brayl 43 yoshida vafot etgan. Uning tizimi keng tan olinishi vafotidan keyin boshlangan.
1952-yil — vafotining 100 yilligida xoki Parijdagi Panteonga koʻchirilgan.

BMT Bosh Assambleyasi Brayl tugʻilgan kunni — 4-yanvarni Butunjahon Brayl kuni deb eʼlon qilgan; u 2019-yildan nishonlanadi.

Brayl katakchasining tuzilishi

Asosiy birlik — katakcha (yacheyka): ikki ustun va uch qatordan iborat 6 ta nuqta oʻrni. Nuqtalar qatʼiy raqamlanadi:

QatorChap ustunOʻng ustun Yuqori1-nuqta4-nuqta Oʻrta2-nuqta5-nuqta Pastki3-nuqta6-nuqta

Oltita nuqtadan hech boʻlmaganda bittasi boʻrtib turgan 63 xil birikma hosil qilish mumkin (2⁶ − 1). Shu birikmalar harflar, raqamlar, tinish belgilari va maxsus koʻrsatkichlar uchun taqsimlanadi.

Harflar qanday hosil qilinadi?

Lotin harflari mantiqiy tartibda quriladi — buni bilsangiz, butun alifboni tez eslab qolasiz:

GuruhQoidaMisollar a – jFaqat yuqori ikki qator (1, 2, 4, 5-nuqtalar)a = 1; b = 1-2; c = 1-4; d = 1-4-5; e = 1-5 k – tBirinchi guruhga 3-nuqta qoʻshiladik = 1-3 (a + 3); l = 1-2-3 (b + 3); m = 1-3-4 (c + 3) u, v, x, y, zBirinchi guruhga 3 va 6-nuqtalar qoʻshiladiu = 1-3-6 (a + 3 + 6); v = 1-2-3-6 RaqamlarRaqam belgisi (3-4-5-6) + a – j harflariraqam belgisi + a = 1; + b = 2; + j = 0

W harfi bu tartibdan tashqarida (2-4-5-6), chunki XIX asr fransuz alifbosida u asosiy harflar qatorida boʻlmagan. Har bir til Brayl tizimini oʻz alifbosiga moslaydi: oʻz tovushlari uchun boʻsh qolgan birikmalardan foydalanadi. Shuning uchun rus, oʻzbek yoki arab Brayl yozuvi asosiy tamoyili bir xil boʻlsa-da, harflar jadvali farq qiladi.

Brayl yozuvida qanday yoziladi?

Brayl lavhasi (pribor) va grifel — eng oddiy vosita. Qogʻoz metall yoki plastik lavhaga qisiladi, grifel bilan nuqtalar orqa tomondan bosib chiqariladi. Muhim nuqta: yozuv oʻngdan chapga, koʻzgu aksida yoziladi, chunki oʻqish qogʻozning boshqa tomonidan, chapdan oʻngga boʻladi.
Brayl yozuv mashinkasi — har bir nuqtaga bitta, jami 6 ta tugma; bir vaqtda bosilganda butun belgi chiqadi va matn odatdagidek chapdan oʻngga yoziladi.
Brayl displeyi — kompyuter yoki telefonga ulanadigan qurilma; ekrandagi matn koʻtarilib-tushib turadigan mayda ignalar orqali Brayl shaklida koʻrsatiladi.
Brayl printeri (embosser) — kitob va hujjatlarni qalin qogʻozga boʻrtma qilib chop etadi.

Oʻqish ikki qoʻl bilan olib boriladi: koʻrsatkich barmoqlar satr boʻylab harakatlanadi, ayni paytda bir qoʻl keyingi satr boshini topib turadi. Tajribali oʻquvchi daqiqasiga bir necha oʻn soʻz oʻqiy oladi.

Oʻzbekistonda Brayl alifbosi

Oʻzbekiston koʻzi ojizlar jamiyati qoshidagi ixtisoslashgan bosmaxona oʻzbek tilida Brayl yozuvidagi adabiyotlarni chop etadi; maxsus kutubxonalarda Brayl kitoblari va audiokitoblar fondi bor.
Maxsus maktab-internatlarda koʻzi ojiz bolalar savodni Brayl yozuvida oʻrganadi.
2023-yil 1-yanvardan — 2022-yilda qabul qilingan Prezident qaroriga muvofiq, umumtaʼlim maktablari va «Ishga marhamat» monomarkazlarida oʻzbek imo-ishora tili va Brayl alifbosi boʻyicha maxsus kurslar tashkil etildi. Koʻrish, eshitish yoki nutqida nuqsoni bor bolalar va ularning ota-onalari bu kurslarda bepul oʻqiydi.
Dorilar qutilari, lift tugmalari, bank kartalari va ayrim jamoat joylaridagi yozuvlarda Brayl belgilari tobora koʻproq uchramoqda.

Brayl alifbosini oʻrganishni qanday boshlash mumkin?

Nuqtalar raqamlarini yodlang — chap ustun 1-2-3, oʻng ustun 4-5-6.
Birinchi oʻnta harfni oʻrganing (a – j): qolgan harflar va raqamlar shulardan hosil boʻladi.
Koʻz bilan, keyin barmoq bilan — koʻradigan oʻqituvchi va ota-ona avval jadval boʻyicha koʻz bilan oʻqiydi; bola esa boshidan barmoq bilan, yirik nuqtali mashq kartochkalarida.
Har kuni oz-ozdan — qisqa soʻz va ismlarni yozib-oʻqish, keyin jumlalarga oʻtish.

Koʻp uchraydigan xatolar va notoʻgʻri tasavvurlar

«Brayl — bu til» — yoʻq, bu yozuv tizimi. Brayl bilan oʻzbek, ingliz, rus yoki boshqa tilda yozish mumkin.
«Brayl yozuvi butun dunyoda bir xil» — tamoyil bir xil, lekin harflar jadvali har bir tilda oʻziga xos.
Imo-ishora tili bilan adashtirish — imo-ishora tili eshitishida nuqsoni borlar uchun, Brayl esa koʻrishida nuqsoni borlar uchun.
«Audiokitob Braylni almashtiradi» — audio tinglashga yordam beradi, lekin imlo, tinish belgilari va mustaqil yozish koʻnikmasini faqat Brayl beradi.

Qisqa javoblar

Brayl alifbosi nima? Koʻzi ojizlar barmoq bilan oʻqiydigan, 6 nuqtali katakchalarga asoslangan boʻrtma yozuv tizimi.

Brayl alifbosini kim yaratgan? Fransuz pedagog Lui Brayl (1809–1852); u tizimni taxminan 15 yoshida ishlab chiqqan, birinchi kitobi 1829-yilda chiqqan.

Brayl katakchasida nechta nuqta bor? Oltita: ikki ustun va uch qator; ulardan 63 xil belgi hosil qilish mumkin.

Butunjahon Brayl kuni qachon? Har yili 4-yanvarda, Lui Brayl tugʻilgan kunda.

Oʻzbekistonda Brayl alifbosini qayerda oʻrganish mumkin? Koʻzi ojiz bolalar uchun maxsus maktablarda, shuningdek 2023-yildan maktablar va «Ishga marhamat» monomarkazlaridagi maxsus kurslarda.