Mif nima: turlari, xususiyatlari va afsonadan farqi

Mif (yunoncha mythos — «soʻz, hikoya, rivoyat») — qadimgi odamlarning olam, tabiat hodisalari, xudolar, qahramonlar va insonning paydo boʻlishi haqidagi tasavvurlarini ifodalovchi hikoya. Mif yaratilgan davrda u toʻqima emas, balki dunyo qanday tuzilganini tushuntiruvchi haqiqat sifatida qabul qilingan. Miflarni oʻrganadigan fan va maʼlum xalq miflarining majmui mifologiya deb ataladi.

Mifning asosiy xususiyatlari

Tushuntirish vazifasi — mif tabiat hodisalari, odatlar, narsalarning kelib chiqishini izohlaydi: nega kun va tun almashadi, nega daryo oqadi.
Muqaddas zamon — voqealar «dunyo yaratilgan» uzoq, ilk zamonda sodir boʻladi.
Gʻayritabiiy qahramonlar — xudolar, ruhlar, afsonaviy maxluqlar, totem hayvonlar.
Ishonch — mif tinglovchi uchun haqiqat, unga ishonilgan.
Marosim bilan bogʻliqlik — koʻp miflar diniy va mavsumiy marosimlar bilan birga yashagan.
Jamoaviy muallif — mifning aniq muallifi yoʻq, u ogʻzaki avloddan avlodga oʻtgan.

Mif turlari

TuriNima haqida KosmogonikOlamning yaratilishi, yer va osmonning paydo boʻlishi AntropogonikBirinchi insonning yaratilishi TeogonikXudolarning kelib chiqishi va ular orasidagi munosabatlar EtiologikTabiat hodisalari, hayvon va oʻsimliklar, odatlarning kelib chiqishi EsxatologikDunyoning oxiri, oxirat haqida Qahramonlik miflariMadaniyat qahramonlarining jasoratlari: olov keltirish, hunar oʻrgatish, yovuzlikni yengish TotemistikUrugʻning muayyan hayvon yoki oʻsimlikdan kelib chiqishi

Mif, afsona va rivoyat: farqi

Bu janrlar koʻpincha aralashtiriladi, lekin ularning chegarasi bor:

Mif — olam tuzilishini tushuntiradi, voqealar muqaddas ilk zamonda boʻladi, qahramonlari — xudolar va gʻayritabiiy mavjudotlar.
Afsona — gʻayrioddiy voqea haqidagi hikoya; unda ham fantastik unsur bor, lekin u muayyan joy, narsa yoki shaxsning kelib chiqishini izohlaydi va voqealar keyingi tarixiy zamonga yaqinroq.
Rivoyat — haqiqatda boʻlgan deb hisoblanadigan tarixiy shaxs yoki voqea haqidagi hikoya; fantastika kam yoki umuman yoʻq.

Mifdan keyinchalik ertak va epos (dostonlar) oʻsib chiqqan: ertakda mif motivlari saqlanadi, lekin endi unga haqiqat deb ishonilmaydi.

Jahon mifologiyasidan misollar

Yunon mifologiyasi: Prometey xudolardan olovni oʻgʻirlab, odamlarga keltiradi va buning uchun jazolanadi — qahramonlik va madaniyat qahramoni haqidagi mif.
Misr mifologiyasi: quyosh xudosi Ra har kuni osmonda suzib oʻtadi, tunda esa yer osti dunyosidan oʻtadi — kun va tun almashinuvini tushuntiruvchi etiologik mif.

Oʻzbek va Markaziy Osiyo mifologiyasidan obrazlar

Humo qushi — baxt va davlat ramzi; soyasi tushgan kishi baxtli boʻladi, degan tasavvur.
Semurgʻ (Simurgʻ, Anqo) — afsonaviy qush, donolik va homiylik timsoli; Sharq adabiyotida, jumladan Fariduddin Attorning «Mantiq ut-tayr» asarida muhim obraz.
Dev, pari, ajdaho — ertak va dostonlarga oʻtgan mifologik mavjudotlar.
Homiy obrazlar — dehqonchilik, chorvachilik va hunarlarning homiylari haqidagi xalq tasavvurlari (masalan, dehqonlar homiysi Bobodehqon).

Mifni oʻrganish nima uchun kerak?

Miflar xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va madaniyatining eng qadimgi qatlamini saqlaydi. Adabiyotshunoslik, folklorshunoslik, tarix va madaniyatshunoslikda mif motivlarini bilish badiiy asardagi ramz va obrazlarni toʻgʻri tushunishga yordam beradi: zamonaviy yozuvchilar ham koʻpincha mif syujetlariga murojaat qiladi.

Qisqa javoblar

Mif soʻzining oʻzbekcha muqobili bormi? Adabiyotlarda «asotir» atamasi ham qoʻllanadi; ilmiy matnlarda «mif» va «mifologiya» keng tarqalgan.

Mif va ertakning farqi nima? Mifga uni yaratgan jamoa haqiqat deb ishongan; ertak esa toʻqima ekani tinglovchiga ham, aytuvchiga ham maʼlum boʻlgan hikoya.

Mif tafakkurining belgilari

Mif nafaqat hikoya, balki qadimgi odamning dunyoni idrok etish usuli ham edi. Uning asosiy belgilari:

Jonlantirish (animizm) — tabiat hodisalari, daraxt, tosh, daryo jonli va ruhga ega deb hisoblanadi.
Inson va tabiatni ajratmaslik — odam hayvonga, hayvon odamga aylanishi mumkin.
Narsaning nomi va oʻzini tenglashtirish — soʻz va nomning sehrli kuchiga ishonch; shu sababli baʼzi narsalarning nomini aytish man etilgan.
Kelib chiqish orqali tushuntirish — narsaning mohiyati uning qanday paydo boʻlganini aytish bilan izohlanadi.

Mif motivlari adabiyotda

Miflar yoʻqolib ketmagan: ularning syujet va obrazlari dostonlar, ertaklar va yozma adabiyotda yashashda davom etadi. Folklorshunoslikda bunday takrorlanuvchi unsurlar motiv deb ataladi: masalan, qahramonning gʻayritabiiy tugʻilishi, sehrli yordamchi, yer osti dunyosiga safar, yovuz maxluq bilan jang, oʻlib qayta tirilish. Dostonlardagi qahramonga yordam beradigan sehrli ot, uchar qush yoki dono qariya obrazlari koʻpincha qadimgi mif tasavvurlariga borib taqaladi.

Zamonaviy adabiyot va kinoda ham mif syujetlari keng qoʻllanadi: yozuvchilar yangi «mifologik» olamlar yaratadi, qadimgi miflarni bugungi kun nuqtai nazaridan qayta talqin qiladi. Adabiyotshunoslikda bunday asarlar tahlili mifopoetika deb ataladi.

Mifni qanday tahlil qilish mumkin: reja

Mif qaysi turga kiradi: kosmogonik, etiologik, qahramonlik va hokazo.
U nimani tushuntiradi: qaysi hodisa, odat yoki narsaning kelib chiqishini.
Qahramonlari kim: xudo, madaniyat qahramoni, totem hayvon.
Qaysi ramzlar va motivlar uchraydi.
Boshqa xalqlar miflarida oʻxshash syujet bormi — qiyosiy tahlil.
Bu mif motivlari keyingi folklor va adabiyotda qanday aks etgan.

Yana savollar

Mifologiya va din bir xil narsami? Yoʻq. Mifologiya — miflar majmui va ularni oʻrganuvchi fan; din esa eʼtiqod, marosim va axloqiy qoidalar tizimi. Qadimda ular chambarchas bogʻliq boʻlgan, lekin bir xil tushuncha emas.

«Mif» soʻzi kundalik nutqda nimani anglatadi? Kundalik nutqda «mif» koʻpincha keng tarqalgan, ammo notoʻgʻri fikrni bildiradi: «bu — mif, aslida esa…». Bu maʼno ilmiy maʼnosidan farq qiladi.

Platformadagi maqolalar

Shu mavzuda ilmiy maqola yozmoqchimisiz? Tuzilishi, toʻliq misol va Word shablon — ilmiy maqola namuna sahifasida.