Temperament nima: turlari, xususiyatlari va oʻquvchida qanday namoyon boʻladi

Temperament — bu insonning tugʻma, asosan nerv tizimi xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan psixik faoliyat dinamikasi: u qanchalik tez qoʻzgʻalishi, hissiyotlari qanchalik kuchli va barqaror ekani, bir ishdan boshqasiga qanchalik oson oʻtishi va odamlar orasida oʻzini qanday tutishida namoyon boʻladi. Temperament «nima qilishini» emas, «qanday qilishini» belgilaydi: ikki oʻquvchi bir xil masalani yechadi, lekin biri tez va shovqin bilan, ikkinchisi sekin va diqqat bilan.

Temperament va xarakter: farqi nimada?

Bu ikki tushuncha koʻp chalkashtiriladi. Temperament tugʻma va hayot davomida kam oʻzgaradi; u yaxshi yoki yomon boʻlmaydi. Xarakter esa tarbiya, muhit va shaxsiy tajriba natijasida shakllanadi va axloqiy baholanadi: halollik, masʼuliyat, mehnatsevarlik — xarakter belgilari. Temperament xarakter uchun «zamin» boʻladi: xolerikda qatʼiyatlilik, flegmatikda sabr-toqat osonroq shakllanadi, lekin har qanday temperamentli odam yaxshi xarakterni tarbiyalay oladi.

Temperament haqidagi taʼlimot: Gippokratdan Pavlovgacha

Temperament turlari haqidagi gʻoya qadimgi yunon tabibi Gippokrat (miloddan avvalgi V–IV asrlar) bilan bogʻlanadi. U inson salomatligini tanadagi toʻrt suyuqlik — qon, sariq oʻt, qora oʻt va shilliq (balgʻam) — muvozanati bilan izohlagan. Milodiy II asrda Rim shifokori Galen shu asosda toʻrt temperamentni nomladi; nomlar shu suyuqliklardan kelib chiqqan:

sangvinik — lotincha sanguis «qon»;
xolerik — yunoncha chole «oʻt, safro»;
flegmatik — yunoncha phlegma «shilliq, balgʻam»;
melanxolik — yunoncha melaina chole «qora oʻt».

Suyuqliklar nazariyasini zamonaviy fan rad etgan, ammo toʻrt nom saqlanib qoldi. XX asrda rus fiziologi I. P. Pavlov temperamentni oliy nerv faoliyati bilan bogʻladi. U nerv jarayonlarining uch xususiyatini ajratdi: kuch (nerv tizimining kuchli taʼsirga va uzoq yuklamaga bardoshi), muvozanat (qoʻzgʻalish va tormozlanish oʻrtasidagi nisbat) va harakatchanlik (bir jarayondan ikkinchisiga oʻtish tezligi). Pavlovning oʻzi bu turlarni qadimgi temperamentlar bilan solishtirgan; psixologiya darsliklarida quyidagi moslik qabul qilingan:

kuchli, muvozanatli, harakatchan tur — sangvinik;
kuchli, muvozanatsiz (qoʻzgʻalish ustun) tur — xolerik;
kuchli, muvozanatli, sust (inert) tur — flegmatik;
kuchsiz tur — melanxolik.

Keyinroq ingliz psixologi G. Ayzenk temperamentni ikki oʻlchov — ekstraversiya–introversiya va hissiy barqarorlik–beqarorlik — orqali tasvirladi. Bu sxemada sangvinik — barqaror ekstravert, xolerik — beqaror ekstravert, flegmatik — barqaror introvert, melanxolik — beqaror introvert.

Temperament turlari va ularning xususiyatlari

Xolerik temperament

Xolerik — kuchli, lekin muvozanatsiz nerv tizimiga ega odam: unda qoʻzgʻalish tormozlanishdan ustun turadi.

Belgilari: tez gapiradi, imo-ishorasi keskin, tez jahli chiqadi va tez tushadi; ishga ehtiros bilan kirishadi, lekin kuchi tugasa birdan soviydi.
Kuchli tomonlari: tashabbuskor, qatʼiyatli, qiyinchilikdan qoʻrqmaydi, yetakchilikka moyil, tez qaror qabul qiladi.
Zaif tomonlari: sabrsiz, gapni boʻladi, bahsda keskin, monoton ishni oxiriga yetkazmaydi, oʻzini tuta olmay qolishi mumkin.

Sangvinik temperament

Sangvinik — kuchli, muvozanatli va harakatchan nerv tizimiga ega odam.

Belgilari: quvnoq, kirishimli, yangi muhitga tez moslashadi, kayfiyati tez oʻzgaradi, lekin yengil kechadi; koʻp gapiradi, mimikasi jonli.
Kuchli tomonlari: ishchan, tashkilotchi, jamoada oson ishlaydi, muvaffaqiyatsizlikni tez unutadi, bir vaqtda bir nechta ishni bajara oladi.
Zaif tomonlari: qiziqishi tez soʻnadi, yuzaki boʻlishi mumkin, vaʼdasini unutadi, bir xil zerikarli ishda diqqati tarqaladi.

Flegmatik temperament

Flegmatik — kuchli, muvozanatli, lekin sust (inert) nerv tizimiga ega odam.

Belgilari: shoshilmaydi, gapi va harakati osoyishta, hissiyotini tashqariga kam chiqaradi; ishga sekin kirishadi, lekin boshlaganini oxiriga yetkazadi.
Kuchli tomonlari: sabrli, puxta, barqaror, ishonchli; uzoq va bir xil ishni charchamay bajaradi, keskin vaziyatda xotirjam qoladi.
Zaif tomonlari: yangi vaziyatga sekin moslashadi, tez qaror qabul qilish talab etilganda qiynaladi, befarqdek koʻrinishi mumkin, odatlarini oʻzgartirishi qiyin.

Melanxolik temperament

Melanxolik — kuchsiz nerv tizimiga ega odam: kuchli va uzoq taʼsir uni tez charchatadi.

Belgilari: taʼsirchan, uyatchan, xafagarchilikni uzoq va chuqur kechiradi; notanish muhitda oʻzini noqulay his qiladi, ovozi past, harakati ehtiyotkor.
Kuchli tomonlari: nozik his qiladi, boshqalarning holatini tez sezadi, puxta va vijdonli, ijodiy va tahliliy ishda chuqur boradi, kuzatuvchan.
Zaif tomonlari: tanqid va baland ovozdan tez ruhi tushadi, oʻziga ishonchi past, stress vaziyatida natijasi keskin pasayadi, tez charchaydi.

Temperament turlari: taqqoslash jadvali

BelgiXolerikSangvinikFlegmatikMelanxolik Nerv tizimi (Pavlov)Kuchli, muvozanatsizKuchli, muvozanatli, harakatchanKuchli, muvozanatli, sustKuchsiz Ish surʼatiTez, notekisTez, bir tekisSekin, bir tekisSekin, tez charchaydi HissiyotKuchli, portlovchiJonli, tez almashadiKuchsiz, tashqariga chiqmaydiChuqur, uzoq davom etadi MuloqotYetakchilikka intiladiKirishimli, tez doʻst topadiKam gapiradi, tanlab muloqot qiladiUyatchan, kichik davrani afzal koʻradi Yangi vaziyatga moslashishTezJuda tezSekinQiyin Kuchli tomoniTashabbus, qatʼiyatTashkilotchilik, moslashuvchanlikSabr, puxtalikNozik his, chuqur tahlil Xavfli tomoniJahldorlik, sabrsizlikYuzakilik, beqarorlikSustlik, befarqlikXavotir, oʻziga ishonchsizlik

Sof temperament boʻladimi? Aralash turlar

Hayotda «sof» xolerik yoki «sof» melanxolik kam uchraydi. Koʻpchilikda bir tur ustun boʻladi, lekin boshqasining belgilari ham bor: masalan, sangvinik-xolerik oʻquvchi doim faol, ammo charchaganda jahldor; flegmatik-melanxolik oʻquvchi osoyishta, ishonchli, lekin tanqidga juda taʼsirchan. Bundan tashqari, temperament vaziyatga qarab turlicha namoyon boʻladi: uyda jim boʻlgan bola sport musobaqasida qizgʻin boʻlishi mumkin. Shuning uchun odamni bitta «yorliq» bilan baholash xato — temperament turlari yoʻnalish beruvchi sxema, xolos.

Temperament qanday aniqlanadi?

Temperamentni bir martalik test bilan emas, bir nechta manbaga tayangan holda aniqlash toʻgʻri boʻladi:

Kuzatish. Oʻquvchi darsda, tanaffusda, guruh ishida va nazorat ishida qanday tutishini bir necha hafta davomida qayd etish: ish surʼati, ovozi, xatoga reaksiyasi, yangi topshiriqqa qanchalik tez kirishishi.
Soʻrovnomalar. Maktab psixologlari koʻpincha Ayzenk soʻrovnomasi (ekstraversiya va neyrotizm shkalalari) yoki uning bolalar varianti, shuningdek Belov testi kabi uslublardan foydalanadi. Natijani faqat mutaxassis talqin qilishi lozim.
Suhbat. «Yangi sinfga oʻtganingda nimani his qilding?», «Topshiriq qiyin boʻlsa nima qilasan?» kabi savollar oʻquvchining hissiy reaksiyasini ochib beradi.
Faoliyat natijalarini solishtirish. Bir xil topshiriqni vaqt bilan cheklangan va cheklanmagan sharoitda bajarganda natija qanchalik farq qilishi.

Kuzatishda tez-tez qaraladigan savollar: oʻquvchi ishga qanchalik tez kirishadi? Uzoq ishlaganda charchaydimi? Tanqidga qanday javob beradi — jahl bilanmi, xafa boʻlibmi, befarqmi? Sinfdoshlari bilan oson til topishadimi? Bu belgilarni jadvalga yozib borish taxminiy xulosa chiqarishga yordam beradi.

Darsda oʻquvchi temperamentini qanday hisobga olish kerak?

Oʻqituvchining vazifasi temperamentni «tuzatish» emas, balki uning kuchli tomoniga tayanib, zaif tomonini muvozanatlashdir.

TemperamentNimaga tayanish kerakNimadan qochish kerakAmaliy usul XolerikFaollik, yetakchilikOchiq toʻqnashuv, jamoa oldida tanbehGuruh sardori qilish, aniq muddat va natijani talab qilish, ishni qismlarga boʻlib berish SangvinikKirishimlilik, tashkilotchilikZerikarli, bir xil topshiriqlarTopshiriq turini tez-tez almashtirish, oxirigacha bajarganini tekshirish, taqdimot vazifasini berish FlegmatikPuxtalik, sabrShoshirish, «tezroq!» deb turtishJavob berishdan oldin oʻylash uchun vaqt berish, oldindan ogohlantirish, uzoq loyiha topshiriqlari MelanxolikKuzatuvchanlik, puxtalikKutilmagan ogʻzaki soʻroq, baland ovozda tanqidYakka tartibda maqtash, yozma javobga ruxsat, xavfsiz kichik guruh, avval oson topshiriq

Misol: 7-sinfda guruh loyihasi

Biologiya oʻqituvchisi sinfni «Mahalladagi daraxtlar» loyihasi uchun toʻrt kishilik guruhlarga boʻladi. Bir guruhda Jasur (xolerik), Malika (sangvinik), Sardor (flegmatik) va Nodira (melanxolik) bor. Birinchi kuni Jasur hamma ishni oʻziga olib, boshqalarni tinglamaydi, Nodira esa fikrini aytolmay chetda qoladi.

Oʻqituvchi rollarni aniq taqsimlaydi: Jasur — vaqtni nazorat qiluvchi va reja tuzuvchi, Malika — maʼlumot toʻplash uchun suhbatlar oʻtkazuvchi va yakuniy taqdimotchi, Sardor — oʻlchovlar va jadval uchun masʼul, Nodira — kuzatuv kundaligi va rasm-sxemalar. Har bir rol oʻquvchining kuchli tomoniga mos keladi. Bundan tashqari, oʻqituvchi Nodiraning fikrini avval yakka tartibda soʻraydi va guruh muhokamasida «Nodira qiziq kuzatuv qilgan ekan» deb soʻz beradi. Natijada guruhda janjal kamayadi, Nodira esa taqdimotning bir qismini oʻzi aytishga rozi boʻladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Temperamentni «yaxshi» va «yomon» turlarga ajratish: hech bir temperament boshqasidan ustun emas.
Bitta internet testi natijasiga qarab bolaga yorliq yopishtirish («sen melanxoliksan, sendan yetakchi chiqmaydi»).
Temperamentni xulq-atvor uchun bahona qilish: «u xolerik, shuning uchun qoʻpollik qiladi» — oʻzini tutishni har qanday temperamentda oʻrganish mumkin.
Barcha oʻquvchidan bir xil surʼatni talab qilish: sekin ishlaydigan flegmatik har doim ham bilmaydigan oʻquvchi emas.
Temperament va qobiliyatni aralashtirish: temperament aql darajasi yoki isteʼdodni belgilamaydi.

Qisqa javoblar

Temperament nima? Insonning tugʻma, nerv tizimi xususiyatlariga bogʻliq psixik faoliyati dinamikasi: ish surʼati, hissiyot kuchi, moslashuvchanlik va muloqot uslubi.

Temperamentning nechta turi bor? Klassik taʼlimotda toʻrtta: xolerik, sangvinik, flegmatik va melanxolik. Hayotda koʻpincha aralash turlar uchraydi.

Xolerik temperament qanday boʻladi? Tez, gʻayratli, tashabbuskor, lekin jahldor va sabrsiz. Unga aniq vazifa, yetakchilik roli va oʻzini tutishni oʻrgatadigan qoidalar kerak.

Sangvinik va flegmatik farqi nimada? Ikkalasining nerv tizimi kuchli va muvozanatli, lekin sangvinikda nerv jarayonlari harakatchan — u tez moslashadi va tez qiziqishini yoʻqotadi; flegmatik sekin kirishadi, ammo barqaror va puxta ishlaydi.

Melanxolik temperament kamchilikmi? Yoʻq. Melanxolik tez charchaydi va taʼsirchan, lekin nozik his, kuzatuvchanlik va puxtalik bilan ijodiy va tahliliy ishda yuqori natija koʻrsatadi. Unga xavfsiz va xotirjam muhit muhim.

Temperament oʻzgaradimi? Asosi tugʻma va deyarli oʻzgarmaydi, lekin tarbiya va tajriba bilan uning namoyon boʻlishi oʻzgaradi: inson oʻz zaif tomonini boshqarishni oʻrganadi.

Temperament va oʻquvchi shaxsi boʻyicha tadqiqot qilyapsizmi? Platformadagi ilmiy jurnallarda psixologiya va pedagogika maqolalari bor.