ASSESSMENT OF THE INFLUENCE OF FIXED CAPITAL INVESTMENTS
ON THE VOLUME OF WORK OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE
ENTREPRENEURSHIP IN SURKHONDARYO REGION.
ОЦЕНКА ВЛИЯНИЯ ИНВЕСТИЦИЙ В ОСНОВНОЙ КАПИТАЛ НА
ОБЪЕМ РАБОТЫ МАЛОГО БИЗНЕСА И ЧАСТНОГО
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В СУРХОНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ.
O.Ahmedov
Termiz davlat universiteti katta o’qituvchisi
B.E. Turayev
Termiz davlat universiteti katta o’qituvchisi, i.f.f.d.
Annotatsiya. Ushbu maqolada Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ishlab chiqarish hajmiga asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsuyalarning ta’siri ekonometrik tahlil qilingan. Natijada qisqa va uzoq muddatli multiplikatorlar qiymatlari aniqlangan va xulosa qilingan.
Kalit so‘zlar: model, avtoregressiya, regressiya tenglamasi, styudent, t mezoni, Fisher, instrumental o`zgaruvchi.
Abstract. In this article, an econometric analysis of the impact of capital investments on the volume of production of small businesses and private enterprises in Surkhandarya region is made. As a result, the values of short-term and long-term multipliers were determined and summarized.
Key words: model, autoregression, regression equation, student, t test, Fisher, instrumental variable.
Абстрактный. В данной статье проведен эконометрический анализ влияния капитальных вложений на объем производства малого бизнеса и частных предприятий Сурхандарьинской области. В результате были определены и обобщены значения краткосрочного и долгосрочного мультипликаторов.
Ключевые слова: модель, авторегрессия, уравнение регрессии, Стьюдент, критерий Фишера, инструментальная переменная.
Tadqiqot uchun 2010-2023 yillardagi kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ishlab chiqarish hajmi va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsuyalar hajmi to‘g‘risida ma’lumotlar www.surxonstat.uz saytidan olindi (1-jadal).
1-jadval
hajmi va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi qiymatlari1
Yillar
Surxondaryo viloyati kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik
ishlab chiqarish hajmi, mlrd
so’m
Asosiy kapitalga
o‘zlashtirilgan investitsiyalar,
mlrd so’m
n y x
2010 4 664,8 655,3
2011 7 255,4 802,9
2012 8 902,0 980,3 1 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti
2013 10 745,2 1371,0
2014 13 670,4 1509,1
2015 16 760,5 1843,6
2016 19 745,3 2142,4
2017 24 412,8 3551,0
2018 31 864,1 7240,6
2019 37 524,5 11835,1
2020 42 529,7 10068,2
2021 52 589,0 12037,8
2022 60 649,2 11569,4
2023* 72 715,3 17956,0
Investitsiyalarning kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ishlab chiqarish hajmiga ta’sirini baholashda avtoregressiya modelidan foydalanamiz. 𝐴𝑅𝐼𝑀𝐴(1, 0, 0) + 𝑥 modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha:
𝑦𝑡 = 𝑎 + 𝑏0 ∙ 𝑥𝑡 + 𝑐1 ∙ 𝑦𝑡−1 + 𝑒𝑡 (1)
Ushbu modelni hisoblash uchun dastlab instrumental o‘zgaruvchini baholovchi model tuzish talab etiladi:
𝑦̂𝑡−1 = 𝑑0 + 𝑑1 ⋅ 𝑥𝑡−1 (2)
Hisob kitoblar 2-jadvalda berilgan.
2-jadval hajmi va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlarning
𝒕 − 𝟏 davrdagi qiymatlari2 2 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti
Yillar 𝒚𝒕 𝒙𝒕 𝒚𝒕−𝟏 𝒙𝒕−𝟏
2010 4 664,8 655,3 -
2011 7 255,4 802,9 4 664,8 655,3
2012 8 902,0 980,3 7 255,4 802,9
2013 10 745,2 1371,0 8 902,0 980,3
2014 13 670,4 1509,1 10 745,2 1370,992
2015 16 760,5 1843,6 13 670,4 1509,144
2016 19 745,3 2142,4 16 760,5 1843,612
2017 24 412,8 3551,0 19 745,3 2142,412
2018 31 864,1 7240,6 24 412,8 3551
2019 37 524,5 11835,1 31 864,1 7240,6
2020 42 529,7 10068,2 37 524,5 11835,07
2021 52 589,0 12037,8 42 529,7 10068,2
2022 60 649,2 11569,4 52 589,0 12037,76
2023 72 715,3 17956,0 60 649,2 11569,4
Microsoft Excel dasturining «Анализ данных» paketidan foydalanib 2- jadvaldagi ma’lumotlarning regression bog‘lanishini ko‘rib chiqamiz (3-jadval).
Regression tahlil natijalari3 Множественный R 0,950 R-квадрат 0,902 3 Muallif ishlanmasi Нормированный R-квадрат 0,893 ошибка 5 925,044 Дисперсионный анализ
df SS MS F Значи-
мость F Регрессия 1 3568997965 3568997965 101,663 6,8078EОстаток 11 386167578 35106143,4 Итого 12 3955165543
Коэффи-
циенты
ошибка
t-ста-
тистика
Значение Y-пересечение 7 079,878 2 456,169 2,882 0,015 1
673,887 Переменная X 1 3,647 0,362 10,083 0,000 2,851
𝑦̂𝑡−1 instrumental o‘zgaruvchini aniqlovchi regressiya tenglamasining umumiy ko‘rinishi
𝑦̂𝑡−1 = 7079,878 + 3,647 ⋅ 𝑥𝑡−1 (3)
Ushbu (3) model bo’yicha Fisherning F mezonining hisoblangan qiymati 𝐹ℎ𝑖𝑠 = 1013,663 ga teng, bu esa 𝑑𝑓1 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓2 = 𝑛 − 1 − 1 = 12 erkinlik darajasida hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasida Fisherning jadval qiymati 𝐹𝑗𝑎𝑑 = 4.75 dan katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡𝑑0 = 2,882 hamda 𝑡𝑑1 = 10,083 ga teng, bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasida hamda 𝑑𝑓 = 𝑛 − 𝑚 = 13 erkinlik darajasida Styudentning 𝑡𝑗𝑎𝑑 = 2,16 dan katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi.
𝑦̂𝑡−1 instrumental o‘zgaruvchining nazariy qiymatlarini aniqlaymiz. (4-jadval).
4-jadval
Instrumental o’zgaruvchining nazariy qiymatlari4 Yillar 𝒚𝒕 𝒙𝒕 𝒚𝒕−𝟏 𝒙𝒕−𝟏 𝒚̂ 𝒕−𝟏
2010 4 664,8 655,3 - -
2011 7 255,4 802,9 4 664,8 655,3 7 738,8
2012 8 902,0 980,3 7 255,4 802,9 7 886,4
2013 10 745,2 1371,0 8 902,0 980,3 8 063,8
2014 13 670,4 1509,1 10 745,2 1370,992 8 454,5
2015 16 760,5 1843,6 13 670,4 1509,144 8 592,7
2016 19 745,3 2142,4 16 760,5 1843,612 8 927,1
2017 24 412,8 3551,0 19 745,3 2142,412 9 225,9
2018 31 864,1 7240,6 24 412,8 3551 10 634,5
2019 37 524,5 11835,1 31 864,1 7240,6 14 324,1
2020 42 529,7 10068,2 37 524,5 11835,07 18 918,6
2021 52 589,0 12037,8 42 529,7 10068,2 17 151,7
2022 60 649,2 11569,4 52 589,0 12037,76 19 121,3
2023 72 715,3 17956,0 60 649,2 11569,4 18 652,9
4-jadvaldagi 𝑦𝑡, 𝑥𝑡 hamda 𝑦̂𝑡−1 o‘zgaruvchilar ishtirokida (1) modelni baholadik. Buning uchun yana Microsoft excel imkoniyatlaridan foydalandik. Biroq (1) model parametrlari statistik ahamiyatga ega bo’lmadi. Shu sababli (1) modelni o’zgarmas ishtirokisiz baholadik (5-jadval).
Regression tahlil natijalari5 4 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 5 Muallif ishlanmasi Множественн ый R 0,992 R-квадрат 0,984 Нормированн ый R-квадрат 0,892 ошибка 5 079,577 Дисперсионн ый анализ
df SS MS F Значимос
ть F Регрессия 2 1,7381E+10 869040438
3 336,810 6,6977EОстаток 11 283823117 25802101,6 Итого 13 1,7665E+10
Коэффициен
ты
Стандартн
ая ошибка
t-
статисти
ка
Значени
е Yпересечение 0,000 #Н/Д #Н/Д #Н/Д #Н/Д Переменная X 1 2,699 0,429 6,298 0,000 1,756 Переменная X 2 1,123 0,279 4,033 0,002 0,510
Bundan avtoregressiya tenglamamiz:
𝑦𝑡 = 2,699𝑥𝑡 + 1,123𝑦𝑡−1 (4) ko‘rinishga ega bo‘ladi. (4) modeldan ko‘rinib turibdiki qisqa muddatli multiplikator 𝑏0 = 2,699 ga teng. Xulosa, shunday qilib 𝑥𝑡 - asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmining 1 mlrd so‘mga ortishi 𝑦𝑡- ichik biznes va xususiy tadbirkorlik ishlab chiqarish hajmini o‘rtacha 2,699 mlrd so‘mga oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Khidirberdievich, A. E., & Mamadillayevich, Z. S. (2021). Issues of Regulation of Blockchains in the Digital Economy and World Experience in Reducing, Preventing the" Hidden Economy". International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 8(7), 591-597.
2. Khurramov, E. X. (2019). Role of innovation in increasing efficiency of production of agricultural products in forestry. Theoretical & Applied Science, (10), 518-521.
3. Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.
4. Ortikov, S. M. (2021). Experience in statistical study and analysis of employment in foreign countries. Thematics Journal of Business Management, 10(7).
5. Norbek, N. (2022). Agrar sohada raqamli texnologiyalarni qo ‘llashning ustuvor yo ‘nalishlari. Архив научных исследований, 2(1).
6. Khatamov, O. K., & Shakarova, D. R. (2023). Correlation-Regression Analysis Of The Main Use Indicators Of Railway Transport. Baltic Journal of Law & Politics, 16(3), 3657-3662.
7. Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.
8. Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.
9. Фукина С.П. (2011). Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. №11.
10. Shodiyev T.Sh., Xakimov T.X., Boltaeva L.R., Ishnazarov A.I., Nurullayeva Sh., Muminova M.A. (2007). Ekonometrika: o’quv qo’llanma. – T.:
TDIU – 178 b.
11. Abdugabbarovna, D. L., & Abdurashidovich, A. O. (2024). The role of small business and private entrepreneurship in ensuring the employment of the population and increasing their income. Open Access Repository, 10(1), 54-57.
12. Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.
13. Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционнорегрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.
14. Turopova, N. (2023). O ‘zbekiston moliya tizimida mahalliy moliyaning o ‘ziga xos xususiyatlari.
15. Allayor o’g’li, X. R. (2023). Globallashuv sharoitida hududning eksport salohiyatini yanada takomillashtirish yo'nalishlari. Journal of Universal Science Research, 1(6), 799-803.
16. Solidjonovna, S. R. (2024). The role of localization of production in the stable and consistent development of the economy. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 2(3), 1-4.
17. Буранова, Л. В. (2023). Повышение эффективности управления кредитными ресурсами предприятия. O'zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(19), 329-333.
18. Safarovna K. S. et al. Surxondaryo viloyati aholi jon boshining asosiy kapitaliga o'zlashtirilgan investitsiyalar hajmini arima modeli yordamida prognozlashtirish //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 257-266.
19. Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.
20. Azamat, K., Akmal, I., Nusratillo, N., & Otabek, M. (2022). Improving The Investment Environment In The Country: The Role And Analysis Of Banks In The Modernization Of Industry. Journal of Positive School Psychology, 6(10), 2220-2227.
21. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021). Global experiences in improving the economic mechanisms of irrigated land improvement. Экономика и социум, (6-1), 418-426.
22. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti
23. Бабаниязович, А.А. (2024). ЗНАЧЕНИЕ И СУЩНОСТЬ
МАРКЕТИНГА В МАЛОМ БИЗНЕСЕ И
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВЕ. Господарка и инновации. , (45), 246-250.
24. Бабаниязович А.А., Алибековна А.З., Алибековна А.Ф.
(2024). RAQAMLI IQTISODIYOTNING ISTIQBOLLARI VA REKLAMADAGI
AHAMIYATI. ИДЖОДКОР О'КИТУВЧИ , 4 (37), 154-157.
25. Бабаниязович А.А., Бахрамовна YLT и Чори о'г TRJ
(2024). ЗНАЧИМОСТЬ СОВРЕМЕННОГО МЕНЕДЖМЕНТА В
БАНКЕ. Журнал универсальных научных исследований , 2 (2), 196–199.
26. Бабаниязович А.А., Алибековна А.З., Алибековна А.Ф.
(2024). РОЛЬ ЭКОНОМИЧЕСКОГО УПРАВЛЕНИЯ В ФИНАНСОВЫХ И
БАНКОВСКИХ РЕФОРМАХ. Международный междисциплинарный журнал исследований и разработок , 11 (01).
27. Бабаниязович, А.А. (2023). МИЛЛИЙ ИКТИСОДИЕТНИНГ
МАНАВИЙ АСОСЛАРИ. ЖУРНАЛ ИННОВАЦИЙ В НАУЧНЫХ И
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЯХ , 6 (3), 467-470.
28. Бабаниязович, А.А. (2023). Мамлакатимизда саноат салохиятини ривойлантириш. Журнал универсальных научных исследований , 1 (3), 86-89.
29. Babaniyazovich, A. A. (2023). MILLIY IQTISODIYOTNI
RIVOJLANTIRISHDA TARKIBIY OʻZGARISHLARNING AHAMIYATI VA
OʻRNI. PEDAGOG, 6(3), 178-182.
30. Бабаниязович, А.А. (2023). СОХАЛАР БО 'ЙИЧА
МАРКЕТИНГ. УЗБЕКИСТОНДА ФАНЛАРАРО ИННОВАЦИЯЛАР ВА ИЛМИЙ
ТАДКИКОТЛАР ЖУРНАЛИ , 2 (17), 636-639.
31. Бабаниязович, А.А. (2023). Makroiqtisodiy ko 'rsatgichnilar или 'zgarishiga jiddiy ta 'sir etuchi global omillar va ularni o 'rganish yo 'llari. Журнал
32. Axmedov, A. (2023). KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK
FAOLIYATINING RIVOJLANISHIDA MARKETING SOHASINING
AHAMIYATI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI. Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика, 2(8), 56-58.
33. Babaniyazovich, A. A. (2023). HR MANAGEMENT DIFFERENCIES AROUND DIFFERENT COUNTRIES. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research, 10(09), 433-438.
34. AKHMEDOV, A. (2020). ON SPECTRA OF MULTIPLE BAND
GENERALIZED DIFFERENCE OPERATOR-MATRICES WITH RETURNED
SEQUENCES. CONTROL AND OPTIMIZATION WITH INDUSTRIAL
APPLICATIONS, 62.
35. Babaniyazovich, A. A. (2023). THE IMPACT OF ARTIFICIAL
INTELLIGENCE ON HUMAN LIFE IN THE FUTURE. International
Multidisciplinary Journal for Research & Development, 10(10).
36. Babaniyazovich, A. A., & Abdullayevich, J. S. (2023). INCREASING FINANCIAL LITERACY IN RURAL AREAS. American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157), 1(4), 1-3.
37. Babaniyazovich, A. A. (2022). Ways to increase the importance and efficiency of crop rotation in agriculture.
38. Babaniyazovich, A. A., Bakhtiyarovich, A. S., & Abbos G'affor o'g, J.
(2023). FACTORS LEADING TO DRINKING WATER SHORTAGE AND
DROUGHT IN UZBEKISTAN. PEDAGOGS, 46(2), 118-123.
39. Бабаниязович, А.А. (2022). Пути повышения значения и эффективности севооборота в сельском хозяйстве.
40. Бабаниязович, А.А. (2023). Makroiqtisodiy ko 'rsatgichnilar или o'zgarishiga jiddiy ta 'sir etuchi global omillar va ularni o 'rganish yo 'llari. Журнал
Matn PDFdan avtomatik ajratib olingan va xatoliklar bo'lishi mumkin.