XORAZIM VILOYATI IQLIMIGA MAHALLIYLASHTIRILGAN IGNA BARGLI THUJA OCCIDENTALIS DARAXTINING BIOEKOLOGIK XUSUSIYATI

UDK 635.05

XUSUSIYATI

X.X.Rajabova1 , M.M.Saparboyeva2 Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch Davlat Universiteti, “Ekologiya va atrof

– muhit muhofazasi” yo’nalishi, 2 – kurs talabasi1,2

Annotatsiya: Ushbu maqolada Xorazm viloyatida mahalliylashtirilgan, ko’kalamzorlashtirish uchun ekiladigan Thuja occidentalis daraxtining ekologik, estetik va iqtisodiy ahamiyati to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan.

Kalit so’zlar: Manzarali daraxt, ko’chat, iqlim sharoiti, ignabargli daraxt, ekologik ahamiyat, moslashuvchanlik.

Аннотация: В статье представлена информация об экологическом, эстетическом и хозяйственном значении дерева Thuja occidentalis, которое произрастает в Хорезмской области и высаживается в озеленительных целях.

Ключевые слова: Декоративное дерево, саженец, климатические условия, хвойное дерево, экологическое значение, адаптивность.

Annotation: This article presents information on the ecological, aesthetic, and economic significance of the Thuja occidentalis tree, which is localized in the Khorezm region and planted for landscaping.

Keywords: Ornamental tree, seedling, climatic conditions, coniferous tree, ecological significance, adaptability.

Ma’lumki, hozirga kеlib sayyoramiz iqlimidagi salbiy tomonga kuzatilayotgan kеskin o’zgarishlar insonlar sohligiga shu jumladan ekologik sharoitlarda ham noqulayliklar kеltirib chiqarmoqdaki, bu o’zgarishlarning dеyarlik aksariyati insoniyatning faoliyati tufayli sodir bo’lmoqda. Iqlim sharoitlarning salbiy tomonga o’zgarishi, ekologik sharoitning, jumladan, o’simik va hayvonot olami hamda tuproqlar holatining yomonlashuvi, shuningdеk, insonlar salomatligi uchun havfli turli xil kasalliklarning ko’payishiga sabab bo’lmoqda. Bundan tashqari bizning Markaziy Osiyo mintaqasining Turon past tеksiligi hududlarida dеngiz va o’rmonning dеyarlik yo’qligi, namlik va yog’inagrchilik faqatgina kеch kuz, qish va erta bahordagina kam miqdorda yog’ishi, ob-havosini o’ta quruq va sayyoramiz bo’yicha eng chang to’zonli hudud bo’lishiga sababdir[3,4].

Ko’kalamzrlashtirishda qo’llaniladigan daraxtlarning bu ijobiy xususiyatlarini, MDH davlatlarining boshqalari, xususan Rossiya va Ukraina davlatlariga nisbatan bizning sharoitda dеyarlik juda kam o’rganilgan[1,5].

Ignabargli daraxtlar, xususan thuja (Thuja spp.) manzarali ko‘chat sifatida keng qo‘llaniladi. Xorazm viloyati iqlimi – keskin kontinental, yozlari issiq va qurg‘oqchil, qishlari esa nisbatan sovuq. Iqlim sharoitlariga moslashtirish orqali thuja daraxtining ekologik ahamiyati oshadi. Ignabargli daraxtlar orasida thuja (Thuja occidentalis, Thuja orientalis) ekologik va dekorativ ahamiyati yuqori bo‘lgan manzarali daraxt hisoblanadi. Ular shaharsozlik, landshaft arxitekturasi, yashil zonalarni barpo etishda keng qo‘llaniladi. Xorazm viloyatining keskin kontinental iqlimi ushbu daraxt turining omon qolishiga va rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [1,2,7].

1 – rasm. Thuja spp.

Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Xorazmda tabiatni obodonlashtirish va yashil zonalarni kengaytirishda iqlimga moslashtirilgan ignabarglilar muhim o‘rin tutadi.

Tadqiqot usullari: Dendrologik kuzatuvlari va tuproq-iqlim tahlillari. Fiziologik-parametrik o‘lchovlar (o‘sish sur’ati, barglarning yashil massasi, namlikga chidamliligi).

Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.

Maqsad: Thuja spp. daraxtining Xorazm viloyati iqlimiga moslashish qobiliyatini va biologik xususiyatlarini aniqlash.

Vazifalar:

• Thuja daraxtining o‘sish va rivojlanish fazalarini kuzatish;

• Tuproq va iqlim omillarining o‘sishga ta’sirini baholash;

• Suv va oziqa moddalarga talabchanlik darajasini aniqlash;

• Thuja daraxtining ekologik foydasi (changni yutish, havoni tozalash,

mikroiqlimga ta’siri)ni o‘rganish.

Xorazm viloyatining agroiqlim sharoiti

Yillik o‘rtacha harorat: +14.2 °C, Yozda: +45 °C gacha issiq, qishda: –10 °C gacha sovuq. Yog‘in miqdori: yiliga 100–150 mm atrofida. Tuproqlari: ko‘proq sho‘rxok, qumoq va qumloq. Sug‘orish orqali dehqonchilik yuritiladi, suv tanqisligi mavjud [3,6].

Tadqiqot metodikasi va natijalari.

Dastlabki kuzatuvlar 1-3 yil davomida o‘tkazildi. O‘simlik morfologiyasi, yashil massaning holati, o‘sish sur’atlari (bo‘y o‘sishi, shoxlanish) baholandi. Tuproq namligi, pH darajasi, o‘g‘itlanganlik holati o‘rganildi. Ekologik baholash: chang yutish koeffitsiyenti, havoni tozalash samaradorligi, biomassa hosildorligi.

Tadqiqot natijalari:

a) Biologik moslashuvchanlik.

Thuja spp. Xorazm sharoitida o‘rtacha 20–30 sm/yil o‘sish sur’atini ko‘rsatdi. Tuproq namligi 65–70% bo‘lganda optimal o‘sish kuzatildi. Sug‘orilmagan sharoitda barglar qurishi va sarg‘ayishi kuzatildi, ammo daraxt tirik saqlanib qoldi.

b) Iqlimga chidamlilik

Qattiq sovuqlarda (–12 °C) ba’zi yosh nihollar zararlangan, biroq kattaroq daraxtlar omon qoldi. Issiqlikka chidamli, 45 °C gacha bo‘lgan jaziramada ham yashil massasini saqlab qoladi.

c) Ekologik ahamiyati.

Chang yutish: 1 gektar thuja plantatsiyasi yiliga o‘rtacha 30–40 tonna changni yutadi. Kislorod ishlab chiqarish: o‘rtacha 15–18 kg/kun. Psixologik ijobiy ta’siri: hidsi odamga tinchlik baxsh etadi, shovqinni yutish xususiyati bor.

d) Landshaft dizayndagi o‘rni.

Har xil shakllarda (sfera, piramida, konus) shakllantirish mumkin. Xiyobon, bog‘, yo‘l bo‘ylariga ekishga mos5-7 yildan keyin zich yashil devor hosil qiladi.

Thuja daraxti Xorazm tuprog‘iga yaxshi moslashgan, ayniqsa qumoq va qumloq tuproqlarda yaxshi o‘sadi.Sug‘orishga talabchan, ammo o‘rtacha namlik sharoitida ham o‘sishi barqaror. Yozgi jaziramada yorug‘likka chidamli, qishki sovuqlarga nisbatan mo‘tadil darajada chidamli.Changni yutish va kislorod ishlab chiqarish darajasi yuqori – ekologik jihatdan foydali. Dekorativ ko‘rinishi barqaror saqlanadi – landshaft dizaynida samarali.

Xulosa va tavsiyalar:

• Thuja spp. Xorazm iqlimida to‘liq moslashishi mumkin;

• Sug‘orish va agrotexnika choralari bilan daraxt yuqori dekorativ holatda

saqlanadi;

• Shaharsozlik va landshaft arxitekturasi loyihalarida keng qo‘llash tavsiya etiladi;

• Mahalliy ko‘chatxonalarni rivojlantirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish

mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. M.M Qalandaroy . O’rmonchilik. O’rmonchilik yo’nalishidagi kasb hunar

kollejlari uchun o’quv qo’llanma. Toshkent “Yangi nashr” 2008.

2. Abdusamatov,S.(2018). O’zbekistonning iqlim sharoitida manzarali

daraxtlarni o’stirish asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti.

3. Bobojonov ,O. (2017). “Thuja spp. Daraxtining o’ziga xos biologic

xususiyatlari.” Yosh olimlar to’plami ,Urganch DUV, 2 43-46-betlari.

4. Baxtiyorovich, M. N. (2021). Effect of humidity and irrigation indicators on

the biopotential of local trees in the conditions of Khorezm region. Formation

of psychology and pedagogy as interdisciplinary.

5. Маткаримов, Н. Б. (2022). Экологическая оценка влияния факторов

структуры почв на биометрические параметры местных деревьев на

территории Хорезмской области Узбекистана. Universum: химия и

биология, (5-1 (95)), 31-36.

6. https://www.plantsdatabase.com – Thuja spp. haqida umumiy botanika va

agrotexnika ma'lumotlari.

7. https://www.researchgate.net – Ilmiy maqolalar va kuzatuv natijalari

bo‘yicha tahlillar.