MAKTABGACHA KATTA YOSHEDAGI BOLALARNI MUSIQA MASHGʻULOTLARIDA MUSIQA TERAPIYASI ORQALI KORREKSIYA QILISH

--⊱⊱ 236 ⊰⊰--

MASHGʻULOTLARIDA MUSIQA TERAPIYASI ORQALI KORREKSIYA QILISH

Ergasheva Mavjuda, Mingboeva Fotima, Abdurasulova Marjona

Beknazarova Naima

Toshkent viloyati pedagogik

mahorat markazi tinglovchilari:

ANATATSIYA

Ushbu maqolada maktabgacha katta yoshdagi bolalarni musiqa mashgʻulotlarida musiqa terapiyasi orqali korreksiya qilishning psixologik-pedagogik asoslari yoritilgan. Musiqaning emotsional muvozanatni tiklash, xulq-atvorni meʼyorlashtirish, stressni kamaytirish, ijtimoiy moslashuvni kuchaytirish va nutqiy-harakat koʻnikmalarini rivojlantirishdagi ahamiyati ilmiy asoslangan holda tahlil qilinadi. Shuningdek, musiqa terapiyasi metodlari, ritmoterapiya, vokal terapiya va harakatli musiqiy oʻyinlarning korreksion taʼsiri ochib berilgan.

Kalit soʻzlar: Maktabgacha taʼlim, katta yoshdagi bolalar, musiqa terapiyasi, korreksiya, ritmoterapiya, vokal terapiya, emotsional rivojlanish, ijtimoiy moslashuv, musiqiy idrok, psixologik yengillik.

Annotation: This article examines the psychological and pedagogical foundations of correcting behavioral, emotional and developmental challenges in older preschool children through music therapy during music lessons. It analyzes the impact of music on emotional regulation, stress reduction, behavioral normalization, speech development and social adaptation. Various correctional methods such as rhythm therapy, vocal therapy and movement-based musical games are discussed.

Keywords: Preschool education, older preschoolers, music therapy, correction, rhythm therapy, vocal therapy, emotional development, social adaptation, musical perception, psychological relief.

Аннотация: В статье рассматриваются психолого-педагогические основы коррекции эмоциональных, поведенческих и развивающих трудностей у детей старшего дошкольного возраста посредством музыкальной терапии на музыкальных занятиях. Анализируется влияние музыки на снижение стресса, эмоциональную стабилизацию, нормализацию поведения, развитие речи и социальную адаптацию. Представлены методы ритмотерапии, вокальной терапии и музыкально-двигательных игр.

Ключевые слова: Дошкольное образование, дети старшего дошкольного возраста, музыкальная терапия, коррекция, ритмотерапия, вокальная терапия, эмоциональное развитие, социальная адаптация, музыкальное восприятие, психоэмоциональное облегчение.

Maktabgacha katta yoshdagi bolalarni musiqa mashgʻulotlarida musiqa terapiyasi orqali korreksiya qilish bugungi pedagogik amaliyotning eng samarali yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi, chunki 5–7 yosh oraligʻi bolaning emotsional, nutqiy, psixomotor va ijtimoiy rivojlanishi jadallashadigan davr boʻlib, shu yoshda turli xulq-atvor buzilishlari, qoʻrquv, tortinchoqlik, agressivlik yoki stress alomatlari koʻproq uchraydi. Musiqa esa tabiiy terapevtik vosita sifatida

--⊱⊱ 237 ⊰⊰-- ularning ruhiy holatini yumshatadi, emotsiyalarini boshqarishga yordam beradi, oʻzini erkin ifoda etish, ichki zoʻriqishni chiqarish va ijtimoiy faollikka kirishish imkonini yaratadi, musiqa terapiyasi jarayonida ritm, ohang, harakat va nafas elementlarining uygʻunligi bolaning markaziy asab tizimini tinchlantiradi.

Agressiv yoki impulsiv bolalarda oʻzini nazorat qilishni kuchaytiradi, tortinchoq bolalarda esa ishonch, tashabbuskorlik va nutq faolligi shakllanadi, shu bois korreksion musiqa mashgʻulotlari har bir bolaning individual ehtiyojidan kelib chiqqan holda tashkil etilishi lozim, maktabgacha katta yoshdagi bolalar bilan ishlashda foydalaniladigan musiqa terapiyasining asosiy shakllari – passiv tinglash terapiyasi, faol qoʻshiq aytish terapiyasi, ritmoterapiya, harakatterapiya, nafas-musiqa uygʻunligi, qoʻshiq orqali muloqot terapiyasi, bolalar uchun moʻljallangan ritmik oʻyinlar va oddiy cholgʻular bilan improvizatsiya qilish usullaridan iborat boʻlib, bu usullar bolalarning psixik barqarorligi va xulqni boshqarish koʻnikmalarini kuchaytiradi, ritmoterapiya katta yoshdagi bolalarda ayniqsa samarali boʻlib, takroriy ritmik urishlar, baraban, marakas yoki qoʻl chapaklari orqali oʻtkazilgan mashgʻulotlar bolaning energiyasini toʻgʻri yoʻnaltiradi. Ortiqcha zoʻriqishni chiqaradi, koordinatsiyani yaxshilaydi, vokal terapiya esa nutq apparatini faollashtiradi, toʻgʻri nafas olish, tovush chiqarish, boʻgʻinlarni aniq talaffuz qilish va nutqning emotsional ifodaliligini oshiradi, ayniqsa nutqida nuqsoni boʻlgan, tovushlarni aralashtirib yuboradigan yoki gapirishga uyaladigan bolalarda vokal terapiya katta ijobiy oʻzgarishlar beradi, harakatli musiqa terapiyasida raqs, yengil musiqiy gimnastika, jismoniy harakatlar ritmga mos bajarilganda bolada oʻz tanasini his qilish, muvozanatni saqlash, holatni boshqarish va oʻzini erkin tutish koʻnikmalari rivojlanadi, bunda musiqaning temposi bolaga mos tanlanishi, serharakat bolalar uchun sekin ohanglar, sust bolalar uchun esa biroz chaqqon ohanglar qoʻllanishi kerak.

Musiqa terapiyasi korreksion jarayonda bolalarning psixologik holatini tartibga solishda, qoʻrquv, xavotir, tajanglikni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega, chunki musiqaning tovush tebranishlari va ohang oʻzgarishlari bolaning limbik tizimiga bevosita taʼsir qiladi, bu esa histuygʻularning barqarorlashishiga olib keladi, musiqa mashgʻulotlarida korreksiya ishlari guruh va individual shaklda oʻtkazilishi mumkin, guruh terapiyasi ijtimoiy moslashuvni kuchaytirsa, individual terapiya muammoli bolalar bilan chuqur va maqsadli ishlash imkonini beradi, katta yoshdagi bolalar musiqa yordamida oʻz hislarini soʻzsiz ifodalashni oʻrganadilar, bu esa ularda ichki kechinmalarni engilroq yengishga yordam beradi, korreksion musiqa mashgʻulotlari davomida tarbiyachi bolalarning psixologik reaksiyalarini kuzatib borishi, har bir bolaning ehtiyojiga mos ohang, ritm yoki mashq turi tanlashi lozim, musiqa terapiyasining samaradorligi dunyo tadqiqotlarida isbotlangan boʻlib, u bolalarning stressga chidamliligini 30–45% ga, nutq faolligini 20–40% ga va xulqni boshqarish darajasini 25–50% ga oshiradi,

Oʻzbekistonda ham maktabgacha taʼlim tashkilotlarida musiqa orqali korreksiya metodlarini joriy etish boʻyicha yangi yondashuvlar qoʻllanilmoqda, “Ilk qadam” dasturida emotsional rivojlanish, xulq-atvorni meʼyorlashtirish, psixologik quvvatni oshirishga xizmat qiluvchi musiqiy faoliyatga alohida ahamiyat berilgan, yakunda musiqa terapiyasi maktabgacha katta yoshdagi bolalarda emotsional muvozanat, ijtimoiy moslashuv, nutqiy rivojlanish, xulq-atvorni tartibga solish va psixomotor faollikni oshirishda samarali korreksion vosita sifatida xizmat qiladi, u nafaqat musiqiy qobiliyatni, balki shaxsiy rivojlanishning barcha jihatlarini qoʻllab-quvvatlaydi.

Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, Maktabgacha katta yoshdagi bolalarda musiqa mashgʻulotlarida musiqa terapiyasi orqali korreksiya ishlari olib borish ularning emotsional barqarorligi, xulq-atvorini meʼyorlashtirish, nutq va sensor rivojlanishini qoʻllab-quvvatlashda yuqori samaradorlikka ega. Ritm, ohang, harakat, vokal va oʻyin elementlari bolaning psixologik

--⊱⊱ 238 ⊰⊰-- holatiga ijobiy taʼsir koʻrsatib, ichki zoʻriqishni kamaytiradi, ijtimoiy faollikni kuchaytiradi va oʻzini ifoda etish imkoniyatini kengaytiradi. Terapiya jarayonining toʻgʻri tashkil etilishi tarbiyachi kompetensiyasiga bogʻliq boʻlib, har bir bolaning individual ehtiyojiga mos holda yondashilganda maksimal samara beradi. Demak, musiqa terapiyasi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida korreksion ishlarning muhim va ilmiy asoslangan shakli boʻlib, bolalarning sogʻlom psixologik va emotsional rivojlanishini taʼminlaydi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. “Ilk qadam” oʻquv dasturi. Toshkent, 2021.

2. Hamroyeva N. “Musiqa terapiyasi asoslari”. Toshkent, 2020.

3. Qodirova F. Maktabgacha taʼlim psixologiyasi va pedagogikasi. Toshkent, 2019.

4. Bruscia K. Music Therapy Theory and Practice.

5. Nordoff–Robbins Music Therapy Foundation – metodik tavsiyalar.

6. Active Music Therapy in Childhood Development – pedagogik manbalar.