MOTOR ALALIYADA KORREKSION ISH TIZIMI

--⊱⊱ 606 ⊰⊰--

MOTOR ALALIYADA KORREKSION ISH TIZIMI

Xasanboyeva Gulbahor Nasrullaevna

MTTDMQTMOI “Maktabgacha va

inklyuziv taʼlim” Kafedrasi katta

oʻqituvchisi

Annotatsiya: Ushbu maqolada motor alaliyaga ega boʻlgan bolalar bilan olib boriladigan taʼlim- tarbiyasi va korreksion ishlarda qoʻllaniladiga usul va metodlar berib oʻtilgan.

Abstract: This article presents methods and techniques used in educational and correctional work with children with motor alalia.

Аннотация: В статье представлены методы и приемы, используемые в учебновоспитательной и коррекционной работе с детьми с моторной алалией.

Kalit soʻzlar: korreksiya, motor alaliya, reabilitatsiya, adabtatsiya, kompensatsiya, anatomik – fiziologik, mexanizm, artikulyatsion apparat.

Key words: correction, alalia, rehabilitation, adaptation, compensation, anatomicalphysiological, mechanism, articulation apparatus.

Ключевые слова: коррекция, моторная алалия, реабилитация, адаптация, компенсация, анатомо-физиологический, механизм, артикуляционный аппарат.

Alaliya nuqsoniga ega boʻlgan bolalar nutq komponentlarini rivojlantirishda noanʼanaviy metodlardan foydalanishni mukammal oʻrganish, korreksion ish tizimini ishlab chiqish ularni oʻziga xos hususiyatlaridan kelib chiqqan holda metodik tavsiyalar berish, ushbu muommoga bagʻishlangan maʼlumotlarni kamligi, tadqiqotimizning hozirgi kunda naqadar muhim va dolzarb ekanligini belgilaydi. Alaliya nutq buzilishlari orasida sistemali nutq buzilishi sifatida taʼkidlanadi. Nutq komponentlarini tekshirish esa sistemali yaʼni kompleks ravishda yondashuvni talab etadi. Alaliyamarkaziy xarakterdagi organik nutq buzilishi. Nutqiy funksiya uchun muhim hisoblangan miya tizimining rivojlanishi homilalik davrida tugamaydi va bola tugʻilganidan soʻng ham davom etadi. Miyaning rivojlanmaganligi yoki erta jarohatlanishi nerv toʻqimalari qoʻzgʻaluvchanligining pasayishiga va asosiy nerv jarayonlari harakatchanligining oʻzgarishiga olib keladi.

Nutqning grammatik qurilishining shakllanishida yetakchi mexanizm bola tomonidan til qonuniyatlari, til umumlashmalarini oʻzlashtirish hisoblanadi. Chunki til qonuniyatlari va til umumlashmalari mazmunni nutqiy faoliyatda amalga oshirish imkonini beradi. Nutq paydo boʻlishidagi grammatik operatsiyalar haddan tashqari murakkab boʻlib, u yuqori darajadagi analizsintez faoliyatining yetarlicha rivojlanganligini koʻzda tutadi. Shuning uchun ham, biz aynan 6-7 yoshli alaliya nutq kamchiligiga ega bolalar bilan nutq oʻstirish, nutq madaniyati, savodga oʻrgatish mashgʻulotlarida foydalanish mumkin boʻlgan mashgʻulotlar namunasini ishlab chiqilgan. Alaliya - ogʻir kasallik boʻlib, unda nutqning barcha tarkibiy qismlari kam rivojlangan. Shu bilan birga, aql va eshitish qobiliyati saqlanib qoladi, garchi miya shikastlanishi fonida chaqaloq xatti-harakatlarning buzilishini boshdan kechirishi mumkin: giperaktivlik yoki aksincha, letargiya. Statistik maʼlumotlarga koʻra, alaliya maktabgacha yoshdagi taxminan har yuzinchi bolada aniqlanadi.

Alaliyada nutq shakllanishi har tomonlama yondashuv, nutqni rivojlanishiga yordam beruvchi va bilish faoliyatining yaxshilanishiga imkon beruvchi nutqning barcha funksiyalari rivojlanishiga eʼtiborni qaratadi.

--⊱⊱ 607 ⊰⊰--

Tizimli logopedik ish nutqiy rivojlanishdagi uzilishlarni toʻldirishga va maxsus dastur boʻyicha maktab taʼlimiga tayyorlashga yoʻnaltiri!adi yoki u maktab taʼlimiga qoʻshimcha ravishda parallel olib boriladi. Nutqiy rivojlanmaganlikni bartaraf etishni shunday tashkil qilish kerakki, ish jarayonida maktab vazifalarini oʻzlashtirishga tayyorgarlik yuzaga kelsin.

Samarali logopedik ish, agar u psixonevrolog (nevropatolog, psixiatr) tomonidan oʻtkaziladigan faol doridarmon va fizioterapevtik muolajalar fonida har tomonlama oʻtkazilsagina amalga oshadi. Ish jarayonida turli metod, usullardan mujassamlashgan holda foydalaniladi. Bolaning nutqiy imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda ishning vazifa va mazmuni aniqlanadi. Mayda qoʻl motorikasi rivojlanishiga eʼtibor qaratiladi: chiziq tortishga, boʻyashga, shtrixlashga oʻrgatiladi, tugunchalar bogʻlashga, mozaikalar va geometrik materiallardan naqshlar chizish oʻrgatiladi va h.k. Agar bolalar qoʻl barmoqlari harakati rivojlanishidan orqada qolsa, u holda nutq rivojlanishidan ham orqada qolishligi isbotlangan. Qoʻl harakatlarini mashq qildirish jarayonida nutq holati mukammallashadi.Ishning boshlangʻich bosqichlarida nutqning psixofiziologik asoslari shakllantiriladi, bolada m uloqotga ehtiyoj hissi uygʻotiladi.

Bolada motivatsion bayon qilishning asosini shakllantirish, nutqiy va psixik faollikni rivojlantirish, taqlid faoliyati va aks ettiruvchi nutq funksiyalarini shakllantirish muhimdir. Mashgʻulotlarning samaradorligi koʻrgazmali qurollarning mavjudligi va ulardan toʻgʻri foydalanishga bogʻliq. Olib borilayotgan ishning bosqichlaridan qatʼi nazar, taʼsir butun nutq tizimiga qaratiladi: lugʻatini aniqlash va boyitish, frazali va bogʻlangan nutqni shakllantirish, tovush talaffuzini korreksiyalash. Shuningdek, har bir bosqichning maxsus vazifalari va oʻziga xos ish m azm uni aniqlanadi. Birinchi bosqichda olib borilayotgan ishlar quyidagilar sanaladi: nutqiy faollikni tarbiyalash, passiv va faol lugʻatni shakllantirish. Dialog, sodda, katta boʻlmagan hikoya ustida ish olib boriladi. Nutqiy faoliyatning psixofiziologik asoslari va vaziyatli muloqotning birlamchi koʻnikmalari shakllantiriladi.

Ikkinchi bosqichda lugʻat va jumla tuzilishini murakkablashtirish asosida frazali nutqi shakllantiriladi. Gaplardan foydalanish ularni grammatik jihozlash, dialog va hikoya ustida ish olib boriladi.

Uchinchi bosqichda mustaqil nutqni shakllantirish ishlari olib boriladi. Barcha bosqichlarda nutqiy faoliyatning hamma tomonlari shakllantiriladi. Bolalar amaliy mashqlar yordamida soʻzlarni gapda bogʻliqligini tushunishga va ularni nutqida toʻgʻri qoʻllashga oʻrganadilar. Nutqiy uquvlarni shakllantirishda — morfologik, grammatik, fonematik umumlashmalar va qarama-qarshiliklar — mexanik mashqlarni yaqinlashtirmasdan, aloqalar, mazmunni anglash uchun analizga katta eʼtibor qaratish, kuzatishga oʻrgatish, tahlil qilish va turli darajadagi nutq materialini umumlashtirish muhim. Asta-sekin nutqda harakat, sifat, predmet va uning elementlarining xossalari, munosabat va aloqalarni belgilash yoʻli orqali nutqiy bayon qilishlarning intellektuallashuvi darajasi oshadi.

Korreksion ishlar tizimi motorli alaliyaga chalingan bolalarning nutqini rivojlantirishga qaratilgan maxsus metodlar va mashqlarni oʻz ichiga oladi. Bu tizimda individual va guruh shaklida olib boriladigan mashgʻulotlar ishlatiladi.

Korreksion ishlarda quyidagi asosiy bosqichlar mavjud:

1. Diagnostika va rejalashtirish

• Diagnostika: Har bir bolaning nutq muammosi chuqur tahlil qilinadi, bu orqali alaliyaning ogʻirlik darajasi aniqlanadi. Shuningdek, bolaning umumiy psixologik va intellektual rivojlanishi baholanadi.

• Rejalashtirish: Har bir bola uchun individual taʼlim rejasi ishlab chiqiladi, bu reja bolaning nutq qobiliyatlari va umumiy rivojlanishiga mos ravishda tuziladi.

--⊱⊱ 608 ⊰⊰--

2. Nutq apparati motorikasini rivojlantirish

• Nozik va umumiy motorika mashqlari: Nutq apparati mushaklarini boshqarish qobiliyatini rivojlantirish uchun qoʻllar, barmoqlar va ogʻiz mushaklari uchun mashqlar bajariladi.

• Artikulatsion gimnastika: Oʻqituvchi yoki logoped bolaga turli artikulyatsion harakatlarni bajartirish orqali nutq aʼzolarining moslashuvini rivojlantiradi (til, lablar, jagʻ harakatlari).

3. Eshitish va fonematik qobiliyatlarni rivojlantirish

• Eshitish diqqatini rivojlantirish: Bolaga tovushlarni farqlash, ularni eshitib ajratish va qayta ishlashga qaratilgan mashqlar oʻrgatiladi. Bu ishda maxsus akustik mashqlar, musiqa, ritm va nutqni eshitib ajratish ishlari olib boriladi.

• Fonematik qobiliyatlarni rivojlantirish: Fonemalarni ajratish va aniqlash qobiliyatlari rivojlantiriladi, bu esa tovushlarni toʻgʻri talaffuz qilishga yordam beradi.

4. Leksik va grammatik tuzilmalarni shakllantirish

• Soʻz boyligini oshirish: Bolalarga yangi soʻzlar oʻrgatiladi, ularning maʼnolari tushuntiriladi va ularni toʻgʻri qoʻllash koʻnikmalari rivojlantiriladi.

• Grammatik qoidalarni oʻrgatish: Soʻzlarni toʻgʻri kelish va gaplarni toʻgʻri tuzishga qaratilgan mashqlar oʻtkaziladi. Bolalar oʻzgartirilgan nutq tuzilmalarini toʻgʻri qoʻllashni oʻrganadilar.

5. Frazeologik va dialogik nutqni rivojlantirish

• Monologik nutqni shakllantirish: Bolaga oʻz fikrlarini ketma-ketlikda ifodalash, hikoya qilish, voqealarni tasvirlash oʻrgatiladi.

• Dialogik nutqni rivojlantirish: Bolalar bir-birlari bilan muloqot qilishni oʻrganadilar, savollarga javob berish, savol berish va oddiy dialoglarni shakllantirish qobiliyatlari rivojlantiriladi.

6. Psixologik va pedagogik qoʻllab-quvvatlash

• Emotsional va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash: Bolaning oʻziga boʻlgan ishonchini oshirish, nutqdagi muvaffaqiyatlarni mustahkamlash uchun psixologik qoʻllab-quvvatlash beriladi. Ijtimoiy muloqotni yaxshilash uchun guruh shaklida ishlash amaliyoti olib boriladi.

• Oʻyin terapiyasi va musiqaviy mashgʻulotlar: Nutq rivojlanishini ragʻbatlantiruvchi oʻyinlar, musiqalar va qiziqarli mashgʻulotlar orqali bola faoliyatini ragʻbatlantirish.

7. Mashgʻulotlarni muntazam takrorlash

• Har bir korreksion dars takroriy mashqlarni oʻz ichiga oladi, chunki alaliyaga chalingan bolalar yangi mahorat va bilimlarni sekin oʻzlashtiradilar. Takrorlash ular uchun muhim jarayon.

Motorli alaliya bilan ishlashda muhim elementlardan biri logoped va psixologning yaqin hamkorligi, ota-onalarning faol ishtiroki hisoblanadi. Korreksion ishlarni tez-tez va muntazam ravishda olib borish bolalarning rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Sh.M.Mirziyoyev-Erkin va farovon demokratik Oʻzbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz 2021.

2. “Alohida yordamga muxtoj bolalarni tarbiyalashda oila va maktab hamkorligi” Ilmiy-metodik toʻplam, T-2013.

3. Ayupova M.Y.― Logopediya. Toshkent–2007.

4. All-Russian Internet Conference. "Edges of Science 2014".- Kazan: KFU, 2014.

5. Ayupova M. «Korreksion ishlar metodikasi. (maʼruzalar matni)». T 2005 y.

--⊱⊱ 609 ⊰⊰--

6. Муминова Л.Р. Теоретические основы коррекционно-педагогической работы по преодолению речевого недоразвития у детей дошкольного возраста.: Автореф. дис. … д-ра пед.наук.– Ташкент: им.Низами. 1992.

7. Dolgonek E.V. Motor alalia: correctional and developmental work with preschool children. Teaching aid.– M.: Detstvo-Press, 2013.

8. Qodirova F.R.. R.M Qodirova.―Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. T.,―Istiqlol, 2006.

9. http://www.ziyonet.uz

10. http://www.tdiu.uz