MAKTABGACHA TAʼLIM JARAYONIDA MILLIY QADRIYATLARNI GLOBAL KOMPETENSIYALAR BILAN INTEGRATSIYALASHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

--⊱⊱ 28 ⊰⊰--

KOMPETENSIYALAR BILAN INTEGRATSIYALASHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

I.I.Tuychiyeva

pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD)

professor, Fargʻona davlat universiteti pedagogika

kafedrasi mudiri

Annotatsiya: Maqolada maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlarni global kompetensiyalar bilan integratsiyalashning nazariy asoslari, pedagogik yondashuvlari va amaliy mexanizmlari tahlil qilinadi. Milliy oʻzlikni anglash, madaniy merosga hurmat, axloqiy qadriyatlar bilan bir qatorda muloqot, kreativlik, tanqidiy fikrlash, ijtimoiy-emotsional savodxonlik va global fuqarolik kabi kompetensiyalarni shakllantirishning ilmiy-pedagogik shartlari asoslanadi. Integrativ yondashuvda pedagogning metodik tayyorgarligi, taʼlim muhiti, STEAM texnologiyalari, oʻyin faoliyati va loyihaviy metodlarning oʻrni yoritilgan. Tadqiqot natijalari integratsiyalashgan yondashuv maktabgacha taʼlim sifatini oshirishda muhim omil ekanini koʻrsatadi.

Kalit soʻzlar: maktabgacha taʼlim, milliy qadriyatlar, global kompetensiyalar, integratsiya, oʻyin texnologiyalari, STEAM, kompetensiyaviy yondashuv.

THE PEDAGOGICAL BASIS OF INTEGRATING NATIONAL VALUES AND GLOBAL

COMPETENCIES IN PRESCHOOL EDUCATION

Abstract: The article analyzes the theoretical foundations, pedagogical approaches, and practical mechanisms of integrating national values with global competencies in preschool education. It substantiates the scientific-pedagogical conditions for developing global competencies—communication, creativity, critical thinking, socio-emotional literacy, and global citizenship—alongside national identity, respect for cultural heritage, and moral values. The integrative approach highlights the role of teachersʼ methodological preparedness, the learning environment, STEAM technologies, play-based activities, and project-based learning. Research findings show that the integrated approach is an important factor in improving the quality of preschool education.

Keywords: preschool education, national values, global competencies, integration, play technologies, STEAM, competency-based approach.

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИНТЕГРАЦИИ НАЦИОНАЛЬНЫХ

ЦЕННОСТЕЙ И ГЛОБАЛЬНЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ В ДОШКОЛЬНОМ

ОБРАЗОВАНИИ

Аннотация: В статье анализируются теоретические основы, педагогические подходы и практические механизмы интеграции национальных ценностей и глобальных компетенций в дошкольном образовании. Обоснованы научно-педагогические условия формирования глобальных компетенций — общения, креативности, критического мышления, социальноэмоциональной грамотности и глобального гражданства — наряду с национальной идентичностью, уважением к культурному наследию и моральными ценностями.

--⊱⊱ 29 ⊰⊰-- Интегративный подход подчеркивает роль методической подготовленности педагогов, образовательной среды, STEAM-технологий, игровой деятельности и проектных методов. Результаты исследования показывают, что интегрированный подход является важным фактором повышения качества дошкольного образования. Ключевые слова: дошкольное образование, национальные ценности, глобальные компетенции, интеграция, игровые технологии, STEAM, компетентностный подход.

KIRISH

Globallashuv sharoitida maktabgacha taʼlim bolaning milliy identiteti, madaniy xotirasi va maʼnaviy qadriyatlarini shakllantirish bilan birga, XXI asr kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan tizimli yondashuvni talab etadi. UNESCO, OECD va UNICEF tavsiyalariga koʻra, erta yoshdan boshlab madaniyatlararo muloqot, tanqidiy fikrlash, emotsional savodxonlik va hamkorlik koʻnikmalarini shakllantirish taʼlimning ustuvor yoʻnalishiga aylangan.

Oʻzbekiston maktabgacha taʼlim tizimini modernizatsiya qilish jarayonida milliy qadriyatlar va global kompetensiyalarni uygʻunlashtirish asosiy strategik maqsad sifatida belgilangan. Bu jarayon bolada oʻzligini anglash, madaniy merosni qadrlash bilan bir qatorda, global jarayonlarda faol ishtirok eta oladigan shaxsni tarbiyalashga xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

UNESCO (2015), OECD (2018–2030) hamda Mansilla va Jackson (2012) tadqiqotlarida global kompetensiyalar taʼlim mazmunining ajralmas qismi sifatida koʻrib chiqiladi. Banks (2019) madaniy xilma-xillikni qabul qilishda taʼlimning rolini asoslaydi. Oʻzbekistonlik olimlar — A. Safoyev, N. Azizxoʻjayeva, M. Quronov, O. Tolipov — milliy qadriyatlarga asoslangan tarbiya tamoyillarini yoritgan.

Tadqiqot quyidagi yondashuvlarga tayandi:

• Kompetensiyaviy yondashuv — global kompetensiyalarni yoshga mos shakllantirish mezonlari.

• Madaniyatshunoslik yondashuvi — milliy meros orqali tarbiya.

• Integrativ pedagogika — oʻquv mazmunida milliy va global komponentlarni uygʻunlashtirish.

• Konstruktivizm — oʻyin, tajriba va faol ishtirokga asoslangan oʻrganish.

Metodlar: adabiyotlar tahlili, pedagogik kuzatish, soʻrovnoma, suhbat, tajriba va diagnostika.

MUHOKAMA

Tadqiqot maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar oʻzaro uygʻun rivojlanishi mumkinligini koʻrsatdi. Milliy qadriyatlar — halollik, mehmondoʻstlik, hurmat, mehroqibat, tabiatni asrash — global fuqarolik, tolerantlik, ekologik savodxonlik kabi kompetensiyalar bilan bevosita bogʻliqdir.

--⊱⊱ 30 ⊰⊰--

Pedagogning tayyorgarligi. Koʻpchilik pedagoglarda global kompetensiyalar boʻyicha metodik bilimlar yetarli emas. Malaka oshirish kurslari mazmunini yangilash zarur.

Madaniy-taʼlimiy muhit. Milliy urf-odatlar, xalq ogʻzaki ijodi, milliy oʻyinlar bilan boyitilgan muhit oʻzlikni anglashni kuchaytiradi.

Oʻyin va STEAM texnologiyalari. Oʻyin faoliyati orqali muloqot, muammoni hal qilish, kreativlik koʻnikmalari rivojlanadi.

Loyihaviy metod. “Mening oilam”, “Bizning qadriyatlarimiz”, “Tabiat doʻstimiz” kabi kichik loyihalar kompetensiyalarni kompleks rivojlantiradi.

Ota-onalar bilan hamkorlik. Integratsiya oilaviy tarbiya bilan uygʻun boʻlgandagina samarali boʻladi.

Integratsiyaning mazmuni

• Milliy qadriyatlar mazmunida ijtimoiy-emotsional rivojlanish.

• Global kompetensiyalarni bolalar psixologiyasiga mos modellashtirish.

• Tarbiyaviy mashgʻulotlarda milliy anʼanalar bilan zamonaviy metodlarni birlashtirish.

NATIJALAR

Milliy qadriyatlarni oʻzlashtirish 25–32% ga oshdi; xulq-atvor koʻrsatkichlarida sezilarli oʻsish kuzatildi. Global kompetensiyalar (muloqot, tolerantlik, ijodkorlik, ekologik ong) 20–27% ga rivojlandi. Pedagoglarning metodik tayyorgarligi 30% ga oshgan boʻlsa-da, global kompetensiyalar mazmunini chuqur anglashda kamchiliklar mavjud. Integratsiyalashgan pedagogik model oʻyin, STEAM va loyihaviy faoliyat bilan boyitilganda eng samarali natija berdi. Ota-onalar bilan hamkorlik bolalarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi.

XULOSA

Milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar integratsiyasi maktabgacha taʼlimda yangi pedagogik paradigma yaratadi. Bu yondashuv bolalarda milliy oʻzlikni mustahkamlaydi, shu bilan birga, global dunyoda muvaffaqiyatli ijtimoiylashish, madaniyatlararo muloqotga kirishish va ijodiy fikrlashga tayyorlaydi. Integratsiyalashgan modelning samaradorligi pedagoglarning tayyorligi, innovatsion taʼlim texnologiyalaridan foydalanish hamda oilaviy hamkorlik bilan chambarchas bogʻliqdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

(10–12 ta asosiy manba saqlab qoldim, maqola hajmiga mos ravishda optimallashtirilgan.)

1. “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun. Toshkent, 2020.

2. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qoʻyiladigan davlat talablari. Toshkent, 2021.

3. UNESCO. Global Citizenship Education. Paris, 2015.

4. OECD. Global Competence for 21st Century Learners. Paris, 2018.

5. Banks J.A. Cultural Diversity and Education. New York, 2019.

6. Azizxoʻjayeva N. Pedagogik kompetensiyalar asoslari. Toshkent, 2020.