OʻRTA GURUH BOLALARNING NUTQ MADANIYATINI DIDAKTIK OʻYINLAR ORQALI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI ISHLAB CHIQISH

--⊱⊱ 251 ⊰⊰--

ORQALI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI ISHLAB CHIQISH

Norboyeva B.M, Ibragimova G.X, Masheva Z.E, Yakubova Sh.Z, Xoliqova N.Gʻ

Toshkent viloyati Pedagogik mahorat

markazi tinglovchilari

Annotatsiya: Mazkur maqolada oʻrta yosh guruhidagi maktabgacha taʼlim tashkiloti bolalarida nutq madaniyatini rivojlantirish jarayonida didaktik oʻyinlardan foydalanishning pedagogik-psixologik asoslari tahlil qilinadi. Didaktik oʻyinlarning tuzilishi, ularni nutqiy koʻnikmalarni shakllantirishga yoʻnaltirish mexanizmlari, pedagogning oʻyin jarayonidagi boshqaruv faoliyati hamda bolaning yosh xususiyatlariga moslashtirilgan metodik yondashuvlar ilmiy asosda yoritiladi.

Annotation: This article analyzes the pedagogical and psychological foundations of developing speech culture in middle preschool group children through didactic games. It describes the structure of didactic games, mechanisms for directing them toward speech development, the educatorʼs managerial role in the game process, and methodical approaches adapted to childrenʼs age characteristics.

Аннотация: В данной статье рассматриваются педагогические и психологические основы развития речевой культуры детей среднего дошкольного возраста посредством дидактических игр. Анализируется структура дидактических игр, механизмы их направленности на формирование речевых навыков, управленческая деятельность педагога в игровом процессе, а также методические подходы, адаптированные к возрастным особенностям детей.

Kalit soʻzlar: nutq madaniyati, oʻrta guruh, maktabgacha taʼlim, didaktik oʻyinlar, lingvistik kompetensiya, soʻz boyligi, talaffuz, muloqot madaniyati, metodika, pedagogik texnologiya

Keywords: speech culture, middle group, preschool education, didactic games, linguistic competence, vocabulary, pronunciation, communication culture, methodology, pedagogical technology.

Ключевые слова: культура речи, средняя группа, дошкольное образование, дидактические игры, языковая компетенция, словарный запас, произношение, культура общения, методика, педагогическая технология.

Oʻrta guruh bolalarida nutq madaniyatini shakllantirish maktabgacha taʼlimning asosiy vazifalaridan biri boʻlib, bu jarayonning samarasi koʻp jihatdan pedagog tomonidan qoʻllaniladigan metodik yondashuvga bogʻliq hisoblanadi. Didaktik oʻyinlar bolalarning tabiiy bilishga boʻlgan qiziqishini faollashtiruvchi, ularning nutqiy faolligini ragʻbatlantiruvchi va muloqotga boʻlgan ehtiyojini kuchaytiruvchi pedagogik vositalardan biri sifatida dolzarbligini saqlab kelmoqda. Didaktik oʻyinlar mazmuni bolaga atrof-muhit hodisalari, predmetlar xususiyatlari, harakatlar ketmaketligi va nutqiy tasavvurlarni ongli ravishda tushunishga yordam beruvchi didaktik topshiriqlar bilan boyitilgan boʻlib, ularning asosiy maqsadi nutq madaniyatini, xususan toʻgʻri talaffuz, aniqlik, izchillik va ifodalilik kabi sifatlarni rivojlantirishga qaratiladi.

Oʻyin jarayonida bola nutqiy faoliyatga ongli ravishda kirishadi, tengdoshlari va tarbiyachi bilan muloqot qiladi, suhbatlashish, izohlash, taqqoslash, savol berish va javob qaytarish kabi nutqiy

--⊱⊱ 252 ⊰⊰-- koʻnikmalarni mustahkamlaydi. Oʻrta guruh yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari, yaʼni ularning qiziqishning tez almashishi, harakatga ehtiyojning yuqoriligi, eslab qolishning koʻproq koʻrgazmali-obrazli shakllarda samarali kechishi didaktik oʻyinlardan foydalanishni ayniqsa muhim ladi. Didaktik oʻyinlar oʻzining tuzilishiga koʻra qoidali, predmetli, syujetli, rolli, soʻzli va mantiqiy oʻyinlar kabi turlarga boʻlinadi. Har bir oʻyin turi bolada maʼlum nutqiy kompetensiyalarni shakllantiradi. Masalan, predmetli oʻyinlar orqali bola atamalarni, rang, shakl, kattalik kabi sifatlarni ifodalovchi soʻzlarni oʻrganadi; soʻzli oʻyinlar esa tovush madaniyatini, lugʻat boyligini, gap tuzish koʻnikmalarini mustahkamlashga yordam beradi. Oʻyin jarayonida pedagogning vazifasi bolalarni oʻzaro muloqotga yoʻnaltirish, vaziyatni toʻgʻri tashkil etish, oʻyinning maqsadi va qoidalarini aniq tushuntirish, oʻyinchilarga individual yondashuvni taʼminlashdan iborat.

Nutq madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan didaktik oʻyinlar quyidagi metodik talablar asosida tashkil etilishi zarur: mazmunning yoshga mosligi, oʻyin topshiriqlarining aniq va sodda boʻlishi, pedagog tomonidan izchil nutqiy namuna koʻrsatish, bolalarning faol ishtirokini taʼminlash, natijani baholashning ragʻbatlantiruvchi shaklda boʻlishi.

Tadqiqotlarga koʻra, oʻyin faoliyati asosida nutqni rivojlantirish bolalarda mustaqil fikrlashni, dialogik va monologik nutqning izchil shakllanishini, soʻzlarni tezda eslab qolish va ulardan nutqda toʻgʻri foydalanish qobiliyatini kuchaytiradi. Didaktik oʻyinlardan tizimli ravishda foydalanilganda bolalar nutqidagi grammatik meʼyorlar mustahkamlanadi, oʻz fikrini izchil va mantiqiy bayon qilish koʻnikmalari shakllanadi, notiqlikning boshlangʻich elementlari – ifodalilik, ohangdorlik, pauza va urgʻu bilan toʻgʻri ishlash malakalari rivojlanadi.Nutq madaniyatini rivojlantirishda “Kim tez topadi?”, “Qaysi biri ortiqcha?”, “Soʻzni davom ettir”, “Tasvirni gap bilan aytib ber”, “Xotira kartalari”, “Tovushni top”, “Syujetni yakunla” kabi didaktik oʻyinlar nihoyatda samarali natija beradi. Bu oʻyinlar orqali bola atrof-olam haqida tasavvurni kengaytiradi, eshitish yodini faollashtiradi, lugʻat boyligini boyitadi, bogʻlanishli nutqni rivojlantiradi. Oʻrta guruh bolalari uchun nutq madaniyatining muhim komponentlaridan biri bu muloqot etikasi boʻlib, didaktik oʻyinlar mazkur koʻnikmani mustahkamlashning eng qulay shakllaridan biri hisoblanadi. Oʻyin davomida bola navbat kutishni, boshqani tinglashni, fikr bildirishda xushmuomalalikni saqlashni, nutqda odob qoidalariga amal qilishni oʻrganadi. Shu orqali muloqot madaniyati, ijtimoiy faollik, emotsional barqarorlik kabi sifatlar shakllanadi. Didaktik oʻyinlarning samaradorligini oshirish uchun pedagog oʻyin materiallarini rangli, qiziqarli, yoshga mos boʻlishini taʼminlashi, topshiriqlarni bosqichma-bosqich murakkablashtirib borishi, bolaning individual rivojlanish xususiyatlarini inobatga olishi zarur.

Xulosa qilib aytganda, maktabgacha taʼlim tashkilotlari sharoitida didaktik oʻyinlar orqali nutq madaniyatini rivojlantirish oʻquv jarayonini yanada jonlantiradi, bolalarda oʻz fikrini maʼnoli, izchil va ifodali bayon etish kompetensiyalarini shakllantiradi, nutqiy muomala madaniyatini mustahkamlaydi.

Oʻyin jarayonining tabiiyligi, qiziqarliligi va erkin muloqotga yoʻnaltirilganligi sababli bolalar nutqni oʻrganishga ongli ravishda emas, balki ichki motivatsiya asosida jalb etiladi. Natijada nutqiy rivojlanish jarayoni samarali, barqaror va tabiiy shakllarda kechadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Oʻzbekiston Respublikasi “Maktabgacha taʼlim va tarbiya toʻgʻrisida”gi Qonun. – Toshkent, 2019.

2. “Ilk qadam” maktabgacha taʼlim dasturi. – Toshkent: MTTV, 2022.

3. Hasanboeva O. Maktabgacha taʼlim pedagogikasi. – Toshkent: Fan, 2020.

--⊱⊱ 253 ⊰⊰--

4. Yoʻldosheva D. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish metodikasi. – Toshkent, 2021.

5. Oʻroqova R. Nutq oʻstirish texnologiyalari: Oʻquv qoʻllanma. – Toshkent: Ilm ziyo, 2020.

6. Qodirova N., Xoliqova Sh. Maktabgacha taʼlim metodikasi. – Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi nashriyot, 2018.

7. Gʻulomova X. Maktabgacha yoshdagi bolalarda muloqot madaniyatini shakllantirish. – Toshkent, 2020.