Doston nima: turlari, xususiyatlari va oʻzbek xalq dostonlaridan misollar

Doston — bu xalq qahramonlari, ularning jasorati, sevgisi va sarguzashtlari haqida sheʼr va nasr aralash hikoya qiluvchi yirik hajmli epik asar. Xalq dostonlarini baxshilar (dostonchilar) yoddan, doʻmbira yoki boshqa cholgʻu joʻrligida kuylab aytgan; ular avloddan avlodga ogʻzaki yoʻl bilan oʻtib kelgan. Adabiyotshunoslikda doston lirik-epik tur janri hisoblanadi: unda voqea hikoya qilinadi, lekin qahramon kechinmalari sheʼriy parchalarda kuchli ifodalanadi.

Doston janrining asosiy xususiyatlari

Katta hajm va keng voqealar — qahramonning tugʻilishidan to gʻalabasigacha boʻlgan hayoti, koʻpincha bir necha avlod tarixi.
Nazm va nasrning almashinishi — voqea nasrda bayon qilinadi, qahramonlar nutqi, his-tuygʻular va jang lavhalari sheʼr bilan kuylanadi.
Ideal qahramon — botir, adolatli, vatanparvar; uning oti, quroli, sodiq doʻsti ham alohida ulugʻlanadi.
Mubolagʻa va fantastik unsurlar — qahramonning gʻayritabiiy kuchi, parilar, devlar, sehrli yordamchilar.
Turgʻun iboralar va takrorlar — baxshi xotirasiga tayanch boʻladigan anʼanaviy tasvirlar: ot tasviri, jangga otlanish, yor bilan xayrlashish.
Ijroga bogʻliqlik — har bir baxshi dostonni oʻzicha aytadi, shuning uchun bitta dostonning koʻplab variantlari mavjud.

Doston ildizlari qadimgi afsona va miflarga borib taqaladi: qahramonning gʻayrioddiy tugʻilishi, hayvonlar bilan soʻzlashishi kabi motivlar ana shu davrdan qolgan. Bu haqda batafsil — Mif nima maqolasida.

Oʻzbek xalq dostonlarining turlari

TuriAsosiy mavzuMisollar Qahramonlik dostonlariVatan himoyasi, el-yurt birligi, botirlik«Alpomish», Goʻroʻgʻli turkumidagi «Goʻroʻgʻlining tugʻilishi» Romantik (ishqiy-sarguzasht) dostonlarSevgi, sadoqat, sarguzasht va sehrli voqealar«Ravshan», «Malika ayyor», «Kuntugʻmish» Kitobiy dostonlarYozma manbadan xalq orasiga oʻtgan sujetlar«Tohir va Zuhra», «Oshiq Gʻarib va Shohsanam»

Tasnif adabiyotshunoslar orasida biroz farqlanadi: ayrim darsliklarda dostonlar faqat qahramonlik va romantik turlarga boʻlinadi, boshqalarida kitobiy va real voqealarga tayangan tarixiy dostonlar alohida guruh sifatida koʻrsatiladi. Yozma adabiyotda tarixiy dostonga yorqin misol — Muhammad Solihning Shayboniyxonga bagʻishlangan «Shayboniynoma» asari.

«Alpomish» — oʻzbek xalqining qahramonlik eposi

«Alpomish» oʻzbek folklorining eng mashhur asari. Unda Boysari va Boybori aka-ukalarning oilaviy mojarosi, Alpomishning Barchin uchun Qalmoq yurtiga borib, kurashda gʻolib chiqishi, yetti yil zindonda qolib, soʻng yurtiga qaytib, el-yurtni zulmdan qutqarishi hikoya qilinadi. Doston koʻp baxshilardan yozib olingan; ular orasida Fozil Yoʻldosh oʻgʻli aytgan variant badiiy jihatdan eng mukammali hisoblanadi. 1999-yilda Oʻzbekistonda «Alpomish» dostoni yaratilganining 1000 yilligi keng nishonlangan.

Goʻroʻgʻli turkumi

Turkum — bitta qahramon va uning avlodi atrofida birlashgan dostonlar silsilasi. Goʻroʻgʻli turkumi oʻzbek dostonchiligidagi eng katta turkum boʻlib, unga oʻnlab dostonlar kiradi. Ular uch guruhga boʻlinadi: Goʻroʻgʻlining oʻzi haqidagi dostonlar («Goʻroʻgʻlining tugʻilishi» va boshqalar), uning asrandi oʻgʻli Avazxon haqidagi dostonlar va Avazxonning oʻgʻli Nurali haqidagi dostonlar. Voqealar afsonaviy Chambil yurtida boʻlib oʻtadi. «Malika ayyor» dostoni ham shu turkumga kiradi: unda Goʻroʻgʻli va Avazxonning sevgi va sarguzasht yoʻlidagi sinovlari kuylanadi; uning mashhur varianti Fozil Yoʻldosh oʻgʻlidan yozib olingan.

Baxshi kim va dostonchilik maktablari

Baxshi — dostonlarni yoddan kuylab ijro etuvchi xalq ijodkori. Baxshi tayyor matnni yodlab aytmaydi: har gal syujet asosida dostonni yangidan «yaratadi», tinglovchiga qarab qisqartiradi yoki kengaytiradi. Shogird ustoz yonida yillab yurib, dostonlar, kuylar va ijro sirlarini oʻrganadi.

Bulungʻur maktabi — Fozil Yoʻldosh oʻgʻli; qahramonlik dostonlari, qatʼiy uslub.
Qoʻrgʻon maktabi — Ergash Jumanbulbul oʻgʻli; romantik dostonlar, boy badiiy til.
Narpay maktabi — Islom shoir Nazar oʻgʻli.
Sherobod va Qashqadaryo maktablari — doʻmbira joʻrligida boʻgʻiz (ichki) ovoz bilan ijro.
Xorazm maktabi — dostonlar tor, garmon, bulamon kabi cholgʻular bilan ansambl boʻlib, ochiq ovozda ijro etiladi; «Oshiq Gʻarib va Shohsanam» kabi ishqiy dostonlar keng tarqalgan.

2021-yil dekabrida Oʻzbekistonning baxshichilik sanʼati YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi reprezentativ roʻyxatiga kiritilgan. Birinchi Xalqaro baxshichilik sanʼati festivali 2019-yil aprelida Termizda oʻtkazilgan; festival har ikki yilda tashkil etiladi.

Xalq dostoni va yozma doston: farqi

BelgiXalq dostoniYozma (adabiy) doston MuallifJamoaviy, baxshilar avlodiAniq shoir Yashash shakliOgʻzaki ijro, koʻp variantlarYozma matn, bitta tahrir ShakliNazm va nasr aralashAsosan toʻliq sheʼriy Misol«Alpomish», «Ravshan»Alisher Navoiyning «Xamsa»siga kirgan dostonlar, masalan «Farhod va Shirin»

Dostonni tahlil qilish rejasi (dars va referat uchun)

Doston qaysi turga kiradi va qaysi baxshidan yozib olingan?
Asosiy voqealar: boshlanish, sinovlar, avj nuqta, yakun.
Bosh qahramon va uning yordamchilari (ot, doʻst, yor) obrazi.
Nazm va nasr qismlarining vazifasi.
Mubolagʻa, oʻxshatish, takror kabi badiiy vositalar.
Doston qaysi gʻoyani ulugʻlaydi: vatanparvarlik, sadoqat, adolat?

Koʻp uchraydigan xatolar

Dostonni oddiy ertak deb atash — ertak nasrda, qisqa va koʻpincha «bir bor ekan» bilan boshlanadi, doston esa kuylanadigan katta epik asar.
Xalq dostonini bitta muallifga nisbat berish — baxshi ijrochi va ijodkor, lekin dostonning yagona muallifi emas.
Variantlarni «xato» deb hisoblash — variantlilik ogʻzaki ijodning tabiiy xususiyati.

Qisqa javoblar

Doston nima? Qahramonlarning jasorati va sevgisi haqida nazm va nasr aralash kuylanadigan, xalq orasida ogʻzaki yashaydigan yirik epik asar.

Doston janri qaysi turga kiradi? Lirik-epik turga: unda voqea hikoyasi va qahramon kechinmalarining sheʼriy ifodasi birlashadi.

Oʻzbek xalq dostonlaridan qaysilari mashhur? «Alpomish», «Goʻroʻgʻlining tugʻilishi», «Ravshan», «Malika ayyor», «Kuntugʻmish», «Oshiq Gʻarib va Shohsanam».

Xorazm dostonlari nimasi bilan farq qiladi? Ular koʻpincha ansambl joʻrligida, ochiq ovozda ijro etiladi va ishqiy mavzular koʻproq uchraydi.

«Malika ayyor» dostoni qaysi turkumga kiradi? Goʻroʻgʻli turkumiga; bosh qahramonlari — Goʻroʻgʻli va Avazxon.